Ο Ιρλανδός φιλέλληνας

 Ο Ιρλανδός φιλέλληνας Πώς ένας βετεράνος αξιωματικός των Ναπολεόντειων πολέμων, που συμμετείχε στη μεταφορά του Ναπολέοντα προς την Αγία Ελένη το 1815, έγινε φιλέλληνας; Ο Χάμιλτον δεν ήταν απλώς φιλελεύθερος, αλλά και ένας πραγματικός ανθρωπιστής. Είχε την τύχη να ναυμαχήσει στο Ναβαρίνο και να συμμετάσχει στο γεγονός που σηματοδοτεί την αρχή του τέλους. Αλλά περισσότερο και από την σύγκρουση ενδιαφερόταν για τη φοβερή ανθρωπιστική κρίση

 του Αριστείδη Χατζή 

«Οπως πάνε τα πράγματα οι Ελληνες είναι αποφασισμένοι να τη χάσουν την Ελλάδα. Σε συμβουλεύω να μη δεχθείς την αρχιστρατηγία διότι είναι προφανές πως σ’ αυτή τη χώρα δεν υπάρχει πια η ενέργεια που είναι απαραίτητη για την περίσταση. Φίλε μου, σου έδωσα μεν τη συμβουλή μου αλλά να ξέρεις πως έχω πάρα πολύ μεγάλη αγωνία για τους Ελληνες και κάνω από την πλευρά μου ό,τι μπορώ. Ελπίζω να μην τα χάσουν όλα τώρα που, όπως πιστεύω, υπάρχει πιθανότητα να σωθούν». 

Ο 44χρονος Ιρλανδός Gawen William Rowan Hamilton είναι ο αποστολέας αυτής της άγνωστης μέχρι σήμερα επιστολής. Παραλήπτης είναι ο επίσης Ιρλανδός στρατιωτικός Richard Church (που θα αναλάβει την αρχιστρατηγία του ελληνικού επαναστατικού στρατού, επίσημα, λίγες ημέρες αργότερα). Ο Χάμιλτον στέλνει την επιστολή τον Μάρτιο του 1827 από τον Δαμαλά, την Τροιζήνα δηλαδή, όπου παρακολουθεί απελπισμένος τις πολιτικές διαμάχες των Ελλήνων και (κυριολεκτικά) προσπαθεί να τους συμμαζέψει γιατί είναι και πάλι διασπασμένοι, ώστε να ξεκινήσει επιτέλους η Εθνοσυνέλευση. Ο Χάμιλτον (Αμιλτον τον έλεγαν οι Έλληνες της εποχής) ήταν ο πλοίαρχος της θρυλικής φρεγάτας «Cambrian» και ο επικεφαλής της μικρής μοίρας στο Αιγαίο που υπαγόταν στη βρετανική ναυτική μοίρα της Μεσογείου. 

Ο Χάμιλτον είχε κερδίσει τον σεβασμό και την εμπιστοσύνη των Ελλήνων για την ακεραιότητα, τον ανθρωπισμό του και κυρίως το ισχυρό αίσθημα δικαιοσύνης που τον διέκρινε. Η ιστοριογραφία μας τόνιζε μέχρι σήμερα (και ορθώς) πως θα ήταν λάθος να τον χαρακτηρίζουμε ως φιλέλληνα – ο φιλότιμος και τυπικός αυτός πλοίαρχος ήταν υποχρεωμένος να αποτελεί τον πιο προωθημένο εκπρόσωπο των βρετανικών συμφερόντων και ενεργούσε πάντοτε με βάση τις εντολές που λάμβανε από τους ανωτέρους του, αν και με κάποια διακριτική ευχέρεια. Όμως τώρα μπορούμε, πλέον, χωρίς μεθοδολογικές ενοχές, να τον χαρακτηρίσουμε γνήσιο φιλέλληνα. Γιατί το άγνωστο και ανεκμετάλλευτο μέχρι σήμερα αρχείο του, που βρίσκεται στα χέρια μου, περιέχει εκτός από τις αμέτρητες επίσημες αναφορές του και πολλές προσωπικές επιστολές όπου εκφράζει τα πραγματικά του αισθήματα και τις απόψεις του. Οι περισσότερες επιστολές προέρχονται από ή απευθύνονται στον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, με τον οποίο έγιναν πραγματικοί φίλοι. 

Το πορτρέτο που βλέπετε το ετοίμασε η Tεχνητή Nοημοσύνη και είναι αρκετά επιτυχημένο. Βασίζεται στο πραγματικό πορτρέτο του Χάμιλτον που θα δείτε στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο στην Αθήνα. Αλλά το πορτρέτο ετοίμασε το 1885 ένας ανώνυμος καλλιτέχνης, μάλλον χωρίς να γνωρίζει πώς έμοιαζε ο Χάμιλτον. 

Αλλά πώς ένας βετεράνος αξιωματικός των Ναπολεόντειων πολέμων, που συμμετείχε στη μεταφορά του Ναπολέοντα προς την Αγία Ελένη το 1815, έγινε φιλέλληνας; Για να το κατανοήσουμε θα πρέπει να γνωρίσουμε τον πατέρα του και τον τρόπο που αυτός τον επηρέασε καθοριστικά. Τόσα χρόνια μάς ήταν άγνωστο πως η διαπαιδαγώγησή του βασίστηκε στις ριζοσπαστικές φιλελεύθερες αρχές του πατέρα του Archibald Hamilton Rowan, που θεωρείται μέχρι και σήμερα ένας από τους κορυφαίους φιλελεύθερους πατριώτες στην ιστορία της Ιρλανδίας του 18ου αιώνα. Μάλιστα συνελήφθη για τη δράση του από τις αρχές, απέδρασε και αυτοεξορίστηκε στο επαναστατημένο Παρίσι όπου συνελήφθη ως κατάσκοπος και ανακρίθηκε από τον ίδιο τον Ροβεσπιέρο. 

Απογοητευμένος, εγκατέλειψε το Παρίσι για τις ΗΠΑ όπου γνώρισε όλους τους πρωταγωνιστές της Αμερικανικής Ανεξαρτησίας αλλά διατηρούσε σχέσεις και με όλες τις μεγάλες προσωπικότητες του πρώιμου φιλελευθερισμού της εποχής, όπως τη Mary Wollstonecraft. Ο γιος του μεγάλωσε σε ένα σπίτι γεμάτο βιβλία των Βολταίρου, Ρουσό, Λοκ, Ντιντερό, Σμιθ, Μοντεσκιέ κ.ά. Όταν λοιπόν η τύχη τον έφερε στην Ελλάδα και μάλιστα υπεύθυνο για το Αιγαίο, ο πατέρας του τού έστειλε τις εξής οδηγίες (όπως ο ίδιος εκμυστηρεύτηκε στον Σπυρίδωνα Τρικούπη, τον στενότερο συνεργάτη και γαμπρό του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου): «Ο πατέρας μου συμμετείχε σε μια επανάσταση, στην πατρίδα μου στην Ιρλανδία, στα τέλη του περασμένου αιώνα. Η επανάσταση απέτυχε και αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη χώρα αλλά δεν σταμάτησε ποτέ να μισεί κάθε είδος ξένου ζυγού. Γι’ αυτό και από την πρώτη στιγμή ενθουσιάστηκε με τον αγώνα των Ελλήνων. Όταν ανέλαβα τη μοίρα στο Αιγαίο μού έγραψε τα εξής: “Η Ελλάδα αγωνίζεται για να σπάσει τα δεσμά της. Οι Έλληνες μάχονται με ανδρεία αλλά φοβάμαι ότι καθώς η Ελλάδα είναι μικρή και αδύναμη θα καταβληθεί τελικώς όπως άλλοτε και η Ιρλανδία. Έχω, λοιπόν, την αξίωση από σένα όχι μόνο να μην βλάψεις τους Έλληνες αλλά να βοηθήσεις όσο μπορείς τον ιερό τους αγώνα.” Για μένα η πατρική εντολή είναι ισότιμη με θεϊκή και γι’ αυτό την τηρώ ευλαβικά. Και δεν δυσκολεύτηκα να το κάνω γιατί διαπίστωσα ότι, αν και στις πρώτες αναφορές προς την Κυβέρνησή μου εξέθετα τη φιλική προς τους Έλληνες δράση μου, κανείς δεν με αποθάρρυνε. Έτσι εκπληρώνω την ευχή του πατέρα μου, που όμως αποτελεί και δική μου επιθυμία, κάτι που κάνω με όλη μου την ψυχή». 

Η φρεγάτα HMS Cambrian 

Ο Χάμιλτον δεν ήταν απλός φιλελεύθερος εξαιτίας του πατέρα του αλλά και ένας πραγματικός ανθρωπιστής. Έσωσε όσους πρόσφυγες (μουσουλμάνους και χριστιανούς) μπορούσε από τις σφαγές του πολέμου, και χρησιμοποίησε το κύρος του για να σώσει κυρίως γυναίκες και παιδιά. Μετέφερε όσους πρόσφυγες άντεχε το καράβι του, το Κάμπριαν, και κατέγραψε τα ονόματα όλων όσων μετακινήθηκαν με το πλοίο του. Μερικά από τα ονόματα των γυναικών και των παιδιών που διέσωσε ο Χάμιλτον και τα μετέφερε από τη Μυτιλήνη στην Αίγινα, την Ύδρα και αλλού. Αμέσως μετά την Έξοδο του Μεσολογγίου προσπάθησε να διασώσει γυναίκες και παιδιά που είχαν αιχμαλωτιστεί και οδηγούνταν στα σκλαβοπάζαρα της Ανατολής. Ήταν τόσο μεγάλο το κύρος του σε Έλληνες και Οθωμανούς που ο Καπουδάν Πασάς (ο Οθωμανός ναύαρχος) αποφάσισε να του χαρίσει 19 αιχμαλώτους, γυναίκες και παιδιά, τα οποία ο Χάμιλτον παρέλαβε ο ίδιος από τη Μυτιλήνη στις 17 Ιουλίου του 1826 (στις εικόνες που συνοδεύουν το άρθρο θα δείτε μερικά από τα ονόματα έτσι όπως καταγράφηκαν σε ένα από τα βιβλία του πλοίου). Τα μετέφερε στην Αίγινα, την Ύδρα και αλλού και έπεισε τον Γιάννη Γκούρα να ανταποδώσει ελευθερώνοντας 18 μουσουλμάνους αιχμάλωτους στρατιώτες και έναν σημαντικό Τούρκο προεστό με τη σύζυγο και τα δύο του παιδιά. Ο ίδιος τους μετέφερε σε εδάφη που έλεγχαν οι Οθωμανοί αλλά στην αναφορά του σημείωνε πως «αυτοί οι 18 νέοι μάλλον θα επιστρέψουν για να πολεμήσουν τους Έλληνες». Δεν ήταν βέβαια η πρώτη ούτε η τελευταία φορά που θα το κάνει. Το 1822, για παράδειγμα, έσωσε εκατοντάδες κατοίκους της Σμύρνης, μεταφέροντάς τους μαζικά στην Τήνο. Οι Βρετανικές αρχές εκτιμούσαν ιδιαίτερα τον ρόλο του καθώς αντιλαμβάνονταν πως ήταν πολύ σημαντικό να υπάρχει στην περιοχή ένας δικός τους άνθρωπος που οι Έλληνες και οι Οθωμανοί εκτιμούσαν, σέβονταν και κυρίως εμπιστεύονταν. Ονόματα Ελλήνων και Τούρκων προσφύγων ή αιχμαλώτων που ο Χάμιλτον μεταφέρει στο πλοίο του και ταξιδεύουν μαζί. Το πλοίο είχε χωρητικότητα 320 ανδρών. Ο Χάμιλτον είχε την τύχη να ναυμαχήσει στο Ναβαρίνο και να συμμετάσχει στο γεγονός που σηματοδοτεί την αρχή του τέλους. Και δεν συμμετείχε με απλό ρόλο, ως ένας ακόμα πλοίαρχος, αλλά γνώριζε κάτι παραπάνω – διότι η ναυμαχία ήταν ενορχηστρωμένη από τα τέλη του 1826 και γι’ αυτόν τον λόγο ο Ναύαρχος Κόδριγκτον τον εμπιστευόταν απολύτως. Ο Χάμιλτον είχε στα χέρια του τις αναλυτικές πληροφορίες που είχαν συγκεντρώσει οι Βρετανοί για τον Οθωμανικό και τον Αιγυπτιακό στόλο. Αλλά ο Χάμιλτον ενδιαφερόταν περισσότερο και από την επικείμενη σύγκρουση για τη φοβερή ανθρωπιστική κρίση. Δύο ημέρες πριν τη ναυμαχία στέλνει στον Κόδριγκτον ένα σημείωμα από τις Κιτριές: «Το απόγευμα αποβιβαστήκαμε στην ξηρά [τον συνόδευε ένας Ρώσος πλοίαρχος που ενεργούσε υπό τις εντολές του] και κατευθυνθήκαμε προς τις ελληνικές θέσεις, όπου μας υποδέχθηκαν με πολύ μεγάλο ενθουσιασμό. Η δυστυχία των κατοίκων που έχουν εκδιωχθεί από την πεδιάδα είναι συγκλονιστική: γυναίκες και παιδιά πεθαίνουν κάθε λεπτό που περνάει από την απόλυτη πείνα, ενώ ελάχιστοι έχουν να φάνε κάτι καλύτερο από βρασμένα χόρτα. Υποσχέθηκα να στείλω μια μικρή ποσότητα ψωμιού στις σπηλιές των βουνών, όπου έχουν καταφύγει αυτοί οι δυστυχισμένοι άνθρωποι. Υπολογίζω ότι, αν ο Ιμπραήμ παραμείνει στην Ελλάδα, περισσότερο από το ένα τρίτο των κατοίκων της θα πεθάνει από την πείνα». Το στη Ναυμαχία του Ναβαρίνου από τον βρετανό ζωγράφο George Philip Reinagle. To Cambrian διακρίνεται στο βάθος την ώρα που μπαίνει στον κόλπο. Στα αριστερά του η Σφακτηρία, μπροστά η φρεγάτα HMS Glasgow (με πλοίαρχο τον επίσης Ιρλανδό James Ashley Maude) που σε λίγο θα συγκρουστεί με μια Οθωμανική φρεγάτα. Στο κέντρο και στο βάθος το Νιόκαστρο. Στις αρχές του 1828 βυθίστηκε το πλοίο του από ατύχημα στη Γραμβούσα, πέρασε στρατοδικείο, αθωώθηκε πανηγυρικά αλλά σύντομα παροπλίστηκε και αποστρατεύθηκε, γύρισε στην Ιρλανδία, ήρθε σε σύγκρουση με έναν τοπικό αριστοκράτη αλλά έζησε τα λίγα χρόνια που του έμεναν ειρηνικά με τη σύζυγό και τους γιους του. Πέθανε την Κυριακή 17 Αυγούστου 1834, στις 4 το απόγευμα, στο σπίτι του πατέρα του. Ήταν μόλις 51 ετών και τον επικήδειο τον εκφώνησε ο ίδιος ο 83χρονος Ιρλανδός επαναστάτης, ο πατέρας του. Ανάμεσα στα άλλα είπε για το γιο του και τα εξής, που μας δίνουν πολύτιμες πληροφορίες: «Ήταν πάρα πολύ περήφανος γιατί βοήθησε τους επαναστατημένους Έλληνες. Από την ώρα που έφτασε στην περιοχή ανέλαβε να τους προστατεύει και αφιερώθηκε με κάθε τρόπο στον αγώνα τους για την απελευθέρωση από την καταπίεση και τις βαρβαρότητες των Τούρκων. Έκανε ό,τι μπορούσε, κατόρθωσε πάρα πολλά αλλά δεν έμενε ικανοποιημένος. Αποφάσισε, λοιπόν, να δίνει μεγάλα ποσά από τον μισθό του για να εξαγοράζει Έλληνες αιχμαλώτους ή να τους βοηθά με άλλους τρόπους, όταν είχαν ανάγκη. Γι’ αυτό και οι Έλληνες τον εκτιμούσαν όσο κανέναν άλλον αξιωματικό του Βρετανικού Ναυτικού. Όταν χρειάστηκε να επιστρέψει στη Βρετανία για ένα διάστημα για να γίνουν επισκευές στο πλοίο του, δεν έβλεπε την ώρα να ξαναγυρίσει στην Ελλάδα. Και όταν έφτασε οι Έλληνες τον αποθέωσαν, τον είχαν κυριολεκτικά ηρωοποιήσει, ιδίως διότι μετέφερε απόρρητες διαβεβαιώσεις της βρετανικής κυβέρνησης για την απολύτως φιλική της στάση απέναντι στον αγώνα τους. Εξαιτίας της δημοφιλίας του ο ναύαρχος Κόδριγκτον του ανέθεσε κατά τη διάρκεια της ναυμαχίας στο Ναβαρίνο να προστατεύσει τον ελληνικό πληθυσμό της περιοχής από τυχόν έκτροπα εναντίον του.» Πάνω στο φέρετρο του Χάμιλτον ήταν ακουμπισμένο το παράσημο που μόλις του είχε στείλει ο Όθωνας για τη συμβολή του στον αγώνα των Ελλήνων, μετά από εισήγηση των Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου και Σπυρίδωνα Τρικούπη. Δύο μήνες μετά ο πατέρας ακολούθησε στον οικογενειακό τάφο τον γιο του. 

ΥΓ1 Σήμερα στην Αθήνα τού έχουμε αφιερώσει 100 μέτρα. Ένα μικρό δρομάκι που ενώνει την Πατησίων με την 3η Σεπτεμβρίου – απέναντι από το ΟΠΑ, παράλληλο με τη Δεριγνύ και την Κοδριγκτώνος. Υποθέτω πως οι περισσότεροι που περνούν από εκεί δεν έχουν ιδέα ποιος ήταν αυτός ο «Άμιλτον». 

ΥΓ2 Και με το σπουδαίο αρχείο του, θα μου πείτε, τι θα γίνει; Θα αξιοποιηθεί; Αυτή είναι μια πολύ οδυνηρή ιστορία που όποια/ος αντέχει μπορεί να τη διαβάσει εδώ. Ο Αριστείδης Ν. Χατζής είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και διευθυντής του Εργαστηρίου Πολιτικής και Θεσμικής Θεωρίας και Ιστορίας των Ιδεών. Το βιβλίο του «Ο Ενδοξότερος Αγώνας: Η Ελληνική Επανάσταση του 1821» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος. 

Πηγή: Protagon.gr