ΠΑΣΟΚ: Η 3η Σεπτέμβρη που άλλαξε τον πολιτικό χάρτη και την ελληνική κοινωνία – Στο Ηράκλειο σήμερα η εκδήλωση εορτασμού

Η διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη από τον Ανδρέα Παπανδρέου σηματοδότησε τη γέννηση του ΠΑΣΟΚ και την αρχή μιας πολιτικής διαδρομής που σφράγισε – όχι πάντα με θετικό πρόσημο – τη Μεταπολίτευση.

Το ΠΑΣΟΚ είναι το μοναδικό κόμμα στην Ελλάδα του οποίου τα «γενέθλια» γνωρίζουν σχεδόν όλοι. Η 3η του Σεπτέμβρη έχει ξεπεράσει εδώ και δεκαετίες τα στενά κομματικά πλαίσια και έχει περάσει στη συλλογική μνήμη, ακόμη και ανθρώπων που δεν είχαν σχέση με την παράταξη. Και μόνο αυτό αποτυπώνει το μέγεθος του αποτυπώματος που άφησε στην ελληνική κοινωνία και στην πολιτική ζωή της Μεταπολίτευσης.

Σήμερα, 52 χρόνια μετά, το κόμμα που ίδρυσε ο Ανδρέας Παπανδρέου γιορτάζει την επέτειο της ίδρυσής του στην Κρήτη, με τη μεγάλη εκδήλωση στο Ηράκλειο και την ομιλία του Νίκου Ανδρουλάκη (19:30) να κορυφώνουν την τετραήμερη κινητοποίηση του κόμματος στο νησί. Για τη Χαριλάου Τρικούπη, ωστόσο, η φετινή 3η Σεπτέμβρη δεν έχει μόνο επετειακό χαρακτήρα. Επιχειρείται να αποκτήσει και έναν ισχυρό πολιτικό συμβολισμό για το σήμερα και το αύριο.

Η 3η Σεπτέμβρη του 1974

Το ημερολόγιο έγραφε Τρίτη, 3 Σεπτεμβρίου 1974, μόλις 40 ημέρες μετά την πτώση της δικτατορίας και την επιστροφή της Δημοκρατίας, όταν ο Ανδρέας Παπανδρέου παρουσίασε στο ξενοδοχείο «King’s Palace» της Αθήνας την ιδρυτική Διακήρυξη του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος.

Η Ελλάδα εκείνων των ημερών προσπαθούσε ακόμη να βγει από τον «γύψο» της Χούντας. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής είχε επιστρέψει από το Παρίσι, η Νέα Δημοκρατία βρισκόταν υπό συγκρότηση, οι πολιτικές δυνάμεις αναδιατάσσονταν και το Κυπριακό, μετά την τουρκική εισβολή, αποτελούσε ανοιχτή πληγή.ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΣΕ 2'

Ο Ανδρέας Παπανδρέου είχε επιστρέψει στην Ελλάδα στις 16 Αυγούστου. Αντί όμως να ανασυστήσει την Ένωση Κέντρου ή να συνεχίσει απλώς την πολιτική παράδοση του πατέρα του, Γεωργίου Παπανδρέου, επέλεξε τη δημιουργία ενός νέου πολιτικού φορέα. Το ΠΑΣΟΚ εμφανιζόταν όχι ως συνέχεια του προδικτατορικού Κέντρου, αλλά ως ένα νέο κίνημα, με σοσιαλιστική αναφορά, έντονο αντιδεξιό χαρακτήρα και φιλοδοξία να εκφράσει κοινωνικές δυνάμεις που μέχρι τότε βρίσκονταν μακριά από την εξουσία.

Μαζί με το όνομα παρουσιάστηκε και το σύμβολο που επρόκειτο να γίνει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα της ελληνικής πολιτικής ιστορίας: ο πράσινος ήλιος.

«Εθνική Ανεξαρτησία, Λαϊκή Κυριαρχία, Κοινωνική Απελευθέρωση»

Η Διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη δεν ήταν ένα τυπικό ιδρυτικό κείμενο. Αποτύπωνε με ιδιαίτερα αιχμηρή και ριζοσπαστική - για την εποχή - γλώσσα την πολιτική φυσιογνωμία του νέου κόμματος και όριζε τους βασικούς άξονες πάνω στους οποίους θα οικοδομούνταν τα επόμενα χρόνια η πολιτική του ταυτότητα.

«Εθνική Ανεξαρτησία, Λαϊκή Κυριαρχία, Κοινωνική Απελευθέρωση και Δημοκρατική Διαδικασία» ήταν οι τέσσερις κεντρικές αρχές της Διακήρυξης.

Το κείμενο μιλούσε για μια Ελλάδα απαλλαγμένη από «τον ξένο έλεγχο ή την επιρροή», ζητούσε την αποχώρηση της Ελλάδας από το ΝΑΤΟ, την ακύρωση των συμφωνιών για τις αμερικανικές βάσεις και την αποδέσμευση της χώρας από πολιτικούς, στρατιωτικούς και οικονομικούς συνασπισμούς που, σύμφωνα με το κείμενο, υπονόμευαν την εθνική ανεξαρτησία.

Παράλληλα, έθετε στο επίκεντρο την αναδιανομή του πλούτου, την κοινωνικοποίηση βασικών τομέων της οικονομίας, την προστασία των εργαζομένων και των αγροτών, την αποκέντρωση και τη λαϊκή συμμετοχή στη λήψη των αποφάσεων.

Η γλώσσα της Διακήρυξης αντανακλούσε το κλίμα της πρώτης Μεταπολίτευσης, αλλά και την προσπάθεια του Ανδρέα Παπανδρέου να τοποθετήσει το νέο κόμμα σε έναν χώρο διαφορετικό τόσο από την παραδοσιακή Κεντροδεξιά, όσο και από την Αριστερά.

Από το 13,58% στην «Αλλαγή»

Η πρώτη εκλογική δοκιμασία ήρθε πολύ γρήγορα. Στις εκλογές της 17ης Νοεμβρίου 1974, το ΠΑΣΟΚ συγκέντρωσε 13,58% και εξέλεξε 12 βουλευτές. Η Νέα Δημοκρατία του Κωνσταντίνου Καραμανλή κυριάρχησε με το ευρύ 54,37%, ενώ η Ένωση Κέντρου - Νέες Δυνάμεις, μετεξέλιξη της προδικτατορικής Ενώσεως Κέντρου, με επικεφαλής τον Γεώργιο Μαύρο, βρέθηκε στη δεύτερη θέση με 20,42%.

Η εικόνα, όμως, άλλαξε μέσα σε μόλις τρία χρόνια. Στις εκλογές του 1977 το ΠΑΣΟΚ υπερδιπλασίασε το ποσοστό του, φτάνοντας στο 25,34%, εξέλεξε 93 βουλευτές και έγινε αξιωματική αντιπολίτευση. Η παλιά Ένωση Κέντρου είχε πλέον υποχωρήσει δραματικά και ένα μεγάλο μέρος του κοινωνικού και εκλογικού της χώρου περνούσε στο νέο κόμμα του Ανδρέα Παπανδρέου.

Από εκεί και πέρα η πορεία προς την εξουσία ήταν ταχύτατη.

Στις 18 Οκτωβρίου 1981, επτά μόλις χρόνια μετά την ίδρυσή του, το ΠΑΣΟΚ κέρδισε τις εκλογές με 48,07% και 172 έδρες. Το σύνθημα της «Αλλαγής» κυριάρχησε και ο Ανδρέας Παπανδρέου έγινε πρωθυπουργός.

Ήταν μια εκλογική νίκη που δεν σήμαινε απλώς εναλλαγή κυβέρνησης. Σηματοδότησε μια βαθύτερη μεταβολή των πολιτικών και κοινωνικών συσχετισμών της Μεταπολίτευσης, φέρνοντας στο πολιτικό προσκήνιο στρώματα της κοινωνίας που για δεκαετίες αισθάνονταν αποκλεισμένα από τους μηχανισμούς εξουσίας.

Το ΠΑΣΟΚ που άλλαξε την Ελλάδα 

Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, το ΠΑΣΟΚ έβαλε τη σφραγίδα του σε μεγάλες αλλαγές στην ελληνική κοινωνία. Το Εθνικό Σύστημα Υγείας, η αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης, η μεταρρύθμιση του οικογενειακού δικαίου, ο πολιτικός γάμος, η ενίσχυση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και η δημιουργία ενός ευρύτερου κοινωνικού κράτους συνδέθηκαν με τις κυβερνήσεις του Ανδρέα Παπανδρέου. 

Ταυτόχρονα, όμως, το ίδιο το ΠΑΣΟΚ μεταβαλλόταν. Από το ριζοσπαστικό κίνημα της πρώτης Μεταπολίτευσης εξελίχθηκε σε μεγάλο κόμμα εξουσίας και αργότερα, υπό τον Κώστα Σημίτη, σε έναν από τους βασικούς εκφραστές της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας στην Ελλάδα. Η χώρα μπήκε στην ΟΝΕ και στο ευρώ, ενώ αρκετές από τις θέσεις της ιδρυτικής Διακήρυξης για το ΝΑΤΟ και τις σχέσεις της Ελλάδας με τους δυτικούς πολιτικούς και οικονομικούς συνασπισμούς είχαν ήδη εγκαταλειφθεί στην πράξη.

Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες, πάντως, το ΠΑΣΟΚ αποτέλεσε μαζί με τη Νέα Δημοκρατία τον έναν από τους δύο βασικούς πυλώνες του πολιτικού συστήματος. Κυβέρνησε την Ελλάδα για περισσότερα από 20 χρόνια και η παρουσία του επηρέασε όχι μόνο την πολιτική αλλά και την κοινωνική και πολιτισμική φυσιογνωμία της χώρας.

Η σκοτεινή πλευρά της ιστορίας

Η διαδρομή του ΠΑΣΟΚ, βέβαια, δεν ήταν μόνο εκλογικοί θρίαμβοι και κοινωνικές, εμβληματικές μεταρρυθμίσεις. Η πολυετής παραμονή του κόμματος στην εξουσία συνοδεύτηκε από έντονη φθορά, σκληρές συγκρούσεις, πελατειακές πρακτικές και σκάνδαλα που κατά καιρούς συγκλόνισαν την πολιτική ζωή και τραυμάτισαν την εικόνα του. Από το σκάνδαλο Κοσκωτά και την ταραχώδη περίοδο του 1989 μέχρι την υπόθεση του Χρηματιστηρίου και, αργότερα, τα εξοπλιστικά και την καταδίκη του Άκη Τσοχατζόπουλου, η ιστορία του κόμματος είχε και τη σκοτεινή της πλευρά.

Παράλληλα, όσο το ΠΑΣΟΚ μετατρεπόταν από το ριζοσπαστικό κίνημα της δεκαετίας του ’70 σε έναν από τους δύο βασικούς πόλους εξουσίας, τόσο αντίστοιχα μεγάλωνε και η απόσταση από τις αρχικές διακηρύξεις του. Το κόμμα που είχε γεννηθεί καταγγέλλοντας το «ρουσφέτι και το παρασκήνιο» βρέθηκε για δεκαετίες στο επίκεντρο ενός πολιτικού συστήματος που στηρίχθηκε σε μεγάλο βαθμό στις πελατειακές σχέσεις, στο συνεχή τραπεζικό δανεισμό, στον κομματικό έλεγχο του κράτους και στη διόγκωση του δημόσιου τομέα και φυσικά του δημόσιου χρέους. Την ίδια ώρα, η Ελλάδα του ΠΑΣΟΚ είχε πλέον μετακινηθεί πολύ μακριά από αρκετές από τις ριζοσπαστικές θέσεις της 3ης Σεπτέμβρη, με τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό της χώρας να αποτελεί πλέον κεντρικό στοιχείο της πολιτικής του φυσιογνωμίας.

Το πρώτο μνημόνιο και η συγκυβέρνηση με τη ΝΔ

Το ΠΑΣΟΚ βρέθηκε πανηγυρικά στην εξουσία τον Οκτώβριο του 2009 με 43,92%, όμως λίγους μήνες αργότερα η κυβέρνηση του Γιώργου Παπανδρέου προσέφυγε στον μηχανισμό στήριξης και υπέγραψε το πρώτο Μνημόνιο. Τα σκληρά μέτρα λιτότητας, οι περικοπές σε μισθούς και συντάξεις, η αύξηση της φορολογίας και η έκρηξη της ανεργίας προκάλεσαν ισχυρές κοινωνικές αντιδράσεις και συνέδεσαν στη συνείδηση ενός μεγάλου τμήματος των ψηφοφόρων το ΠΑΣΟΚ με την επώδυνη είσοδο της χώρας στη μνημονιακή εποχή.

Ακολούθησε η συγκυβέρνηση με τη Νέα Δημοκρατία, τον ιστορικό και πολιτικό αντίπαλο απέναντι στον οποίο το ΠΑΣΟΚ είχε οικοδομήσει όλα τα προηγούμενα χρόνια μεγάλο μέρος της ταυτότητάς του. Αρχικά στην κυβέρνηση Παπαδήμου και στη συνέχεια, από το 2012, στην κυβέρνηση Σαμαρά, τα δύο κόμματα που είχαν κυριαρχήσει στη Μεταπολίτευση βρέθηκαν στην ίδια πλευρά του τραπεζιού, έχοντας απέναντι μεγάλο μέρος της κοινωνίας.

Για πολλούς παραδοσιακούς ψηφοφόρους του ΠΑΣΟΚ, η σύμπραξη αυτή σηματοδότησε την οριστική ρήξη με το κόμμα. Το αποτέλεσμα αποτυπώθηκε με πρωτοφανή ταχύτητα στις κάλπες: από το 43,92% του 2009, στο 13,18% τον Μάιο του 2012 και τελικά στο 4,68% τον Ιανουάριο του 2015.

Η κατάρρευση ήταν τόσο μεγάλη που το όνομα του ΠΑΣΟΚ «γέννησε» έναν νέο διεθνώς πολιτικό όρο: την «πασοκοποίηση» (Pasokification), για να περιγράψει την εκλογική συντριβή παραδοσιακών σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων στη Δυτική Ευρώπη που έχασαν την κοινωνική τους βάση τη δεκαετία του 2010. 

Το κόμμα που είχε κυριαρχήσει για δεκαετίες στην πολιτική ζωή της χώρας και είχε φτάσει δύο φορές κοντά στο 50% βρέθηκε να παλεύει για την ίδια του την πολιτική επιβίωση.Κι όμως, ακόμη και τότε, στα χρόνια της μεγαλύτερης εκλογικής και πολιτικής συρρίκνωσής του, η 3η Σεπτέμβρη δεν έχασε τον συμβολισμό της.

52 χρόνια μετά, ξανά στην Κρήτη

Αυτόν ακριβώς τον συμβολισμό επιχειρεί να αξιοποιήσει σήμερα ο Νίκος Ανδρουλάκης, σε μια εντελώς διαφορετική πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα από εκείνη του 1974. 

Η επιλογή της Κρήτης για τον φετινό εορτασμό κάθε άλλο παρά τυχαία είναι. Πρόκειται για μία από τις ιστορικές εκλογικές βάσεις του ΠΑΣΟΚ, τον τόπο καταγωγής του σημερινού προέδρου του και μια περιφέρεια με ιδιαίτερο βάρος στη διαδρομή της παράταξης. 

Μετά τις περιοδείες κλιμακίων σε όλους τους νομούς του νησιού, πράσινες σημαίες, κόρνες και αυτοκινητοπομπές που παραπέμπουν σε άλλες εποχές του κόμματος, η αποψινή συγκέντρωση στο Ηράκλειο αποτελεί την κορύφωση του εορτασμού. 

Πενήντα δύο χρόνια μετά το «King’s Palace» και την παρουσίαση της ιδρυτικής Διακήρυξης από τον Ανδρέα Παπανδρέου, πολλά έχουν αλλάξει. Στην Ελλάδα, στην κοινωνία, στο πολιτικό σύστημα, αλλά και στο ίδιο το ΠΑΣΟΚ. 

Η 3η Σεπτέμβρη, ωστόσο, παραμένει το ισχυρότερο σημείο αναφοράς της παράταξης. Μια ημερομηνία που εξακολουθεί να συγκινεί τους παλαιότερους, να κουβαλά ένα μεγάλο κομμάτι της πολιτικής ιστορίας της Μεταπολίτευσης και, 52 χρόνια μετά, να θυμίζει ίσως καλύτερα από οτιδήποτε άλλο το αποτύπωμα που άφησε το ΠΑΣΟΚ στην ελληνική κοινωνία.