Το Όνειρο της Νύχτας μες στη Μέρα

*Γράφει η Γέμα Τζαμαλούκα 

Φυσιολογικά, ο ύπνος είναι μια κατάσταση βιοχημικής ανανέωσης τού οργανισμού. Η ενέργειά μας αποκαθίσταται και ανανεώνεται, ενώ στην πραγματικότητα δεν γίνεται καμιά δράση και ακόμα και η αντίληψη του περιβάλλοντός μας μέσω των αισθήσεών μας αδρανεί σχεδόν ολοκληρωτικά.

Ψυχολογικά, ο ύπνος αναστέλλει την κύρια λειτουργία των αισθήσεων η οποία αποτελεί το χαρακτηριστικό της ζωής μας όταν είμαστε σε εγρήγορση, δηλαδή την αντίδραση μας στην πραγματικότητα.

Αυτή η διαφορά ανάμεσα στις βιολογικές λειτουργίες του ύπνου και της εγρήγορσης είναι στην πραγματικότητα μια διαφορά ανάμεσα σε δυό καταστάσεις ύπαρξης.

Για να εκτιμήσουμε το αποτέλεσμα της κατάστασής μας κατά τη διάρκεια του ύπνου και την αλληλοεξάρτισή της με τή πνευματική μας πορεία, πρέπει πρώτα να δούμε πως συνδέεται η πνευματική μας δραστηριότητα και η πορεία μας στη Ζωή.

Όπως είναι γνωστό, ο τρόπος που σκεφτόμαστε καθορίζει σε μεγάλο βαθμό αυτό που κάνουμε και αυτό που ενδιαφερόμαστε να κάνουμε βραχυπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα. Η σκέψη μας παρουσιάζει διαφορές ανάλογα μ’ αυτό καθ’ αυτό το συμφέρον μας ή το ενδιαφέρον μας για κάτι.

Για παράδειγμα, ποιά είναι η στάση διαφόρων ανθρώπων απέναντι σ’ ένα δάσος; Ένας ζωγράφος που ζωγραφίζει το δάσος εκτιμά τη μορφή και τα χρώματα, ένας επιχειρηματίας ή ένας μεγαλοεργολάβος  εκτιμά τις επενδυτικές και επιχειρησιακές προοπτικές ενός δάσους ή μιάς καμμένης δασικής έκτασης. Ένας δασοπυροσβέστης (εάν υπάρχει) ενδιαφέρεται για την υπεράσπιση μιας δασικής περιοχής, ένας ορειβάτης ή πεζοπόρος επιθυμεί να έλθει σε επαφή με τη φύση – όλοι αυτοί θα έχουν μια διαφορετική αντίληψη για το δάσος, γιατί για τον καθένα η έννοια δάσος έχει διαφορετική σημασία.

Ενώ όλοι μπορούν να συμφωνήσουν στην αφηρημένη δήλωση ότι βρίσκονται σ’ ένα δάσος, τα διαφορετικά είδη δραστηριότητας που έχουν αναλάβει να επιτελέσουν, θα καθορίσουν κάτω από ποιό πρίσμα πρόκειται να «δουν ένα δάσος».

Ό,τι σκεφτόμαστε και αισθανόμαστε επηρεάζει αυτό που κάνουμε και αυτό που κάνουμε με τη σειρά του επηρρεάζει τις σκέψεις μας και το συναίσθημά μας.

Ο Έριχ Φρομ για την κατανόηση των ονείρων, των παραμυθιών και των μύθων λέει ότι, τα περισσότερα όνειρά μας δεν ακολουθούν τους νόμους της Λογικής και ο Χώρος και ο Χρόνος παραμερίζονται. Επινοούμε ιστορίες και άλλοτε εμείς οι ίδιοι είμαστε ο ήρωας, ο καλός και άλλοτε ο κακός. Άλλοτε βλέπουμε τις πιό ωραίες σκηνές και είμαστε ευτυχισμένοι και άλλοτε καταλαμβανόμαστε από αφάνταστο τρόμο. Όποιο όμως ρόλο κι αν παίζουμε στα όνειρα, εμείς είμαστε οι συγγραφείς του, το όνειρο είναι δικό μας και εμείς επινοήσαμε την πλοκή του. Μήπως έτσι δεν γίνεται και στη Ζωή, στον ξύπνιο μας, στο όνειρο της μέρας;

Βέβαια η Ανθρώπινη Ιστορία και κατά συνέπεια η Ανθρώπινη Κουλτούρα επηρεάζονται από ένα κυρίαρχο γεγονός: το ότι η υλική παραγωγή δεν επαρκεί για να ικανοποιήσει τις εύλογες ανάγκες όλων των ανθρώπων αλλά μόνο των ισχυρότερων από αυτούς.

Επομένως ο έλεγχος του πνεύματος και του συναισθήματος των πολλών αποτελούσε και αποτελεί πάντα απαραίτητο στοιχείο για τη διατήρηση της εξουσίας και των προνομίων των λίγων. Ωστόσο και τα πνεύματα των λίγων παραμορφώνονται όπως και τα πνεύματα των πολλών. Ο δεσμοφύλακας ενός φυλακισμένου γίνεται σχεδόν κι αυτός φυλακισμένος.

Το αποτέλεσμα  αυτής της κατάστασης είναι ότι βρισκόμαστε συνέχεια κάτω από την επίδραση ιδεών καταστροφικών για τη Ζωή, το Περιβάλλον, τη Γη.

Σε μια πρωτόγονη φυλή οι αυστηροί νόμοι και τα έθιμα επιδρούν πάνω στο πνεύμα της φυλής, αλλά επίσης και στη σύγχρονη κοινωνία με την υποτιθέμενη ελευθερία της, τα δήθεν δικαιώματά της, με το ναρκοπέδιο των λέξεων που πρέπει να χρησιμοποιούνται με την αυστηρή πολιτική ορθότητά τους, μάς αφήνει συνεχώς εκτεθειμένους σε έναν ακατάπαυστο «θόρυβο» που επιβάλλεται άνωθεν στη σύγχρονη φυλή των ανθρώπων. Τηλεόραση, έντυπα, διαδίκτυο, διαφήμιση, σινεμά, όλα αυτά μαζί δεν μας διαφωτίζουν παρά μας αποβλακώνουν και μας κατευθύνουν, ειδικά όταν δεν έχουμε κριτήριο να διακρίνουμε ανάμεσα στήν αλήθεια και στο ψέμμα. Είμαστε τόσο εκτεθειμένοι στα ψέμματα που μας παρουσιάζονται σαν αλήθειες, ευάλωτοι και δεκτικοί σε τόσες ανοησίες που μας παρουσιάζονται σαν κοινό αίσθημα, στην «σοφία» των «ειδικών», στην πνευματική μαλθακότητα, στην ατιμία ή στο κάθε «νόμιμο αλλά όχι και ηθικό».

Νομίζουμε οτι οι «απόψεις μας» είναι εξ’ ορισμού ανώτερες από τις προκαταλήψεις των προγόνων μας ενώ βομβαρδιζόμαστε συνέχεια από το είδος των ίδιων προληπτικών πεποιθήσεων που μας επιβάλλονται σαν οι πιό πρόσφατες επιστημονικές ανακαλύψεις και τα «στερεότυπα» πέφτουν, δημιουργώντας όμως άλλα στερεότυπα.

Στην «Δίκη» του Κάφκα, ο ήρωας λέει στον επιστάτη: «Νόμιζα πώς μ’ έχετε συλλάβει». «Ά, ναί» είπε ο επιστάτης που βρισκόταν κιόλας στην πόρτα, «Με παρεξηγήσατε όμως. Έχετε βέβαια συλληφθεί, αλλά αυτό δεν σας εμποδίζει να ασκείτε το επάγγελμά σας. Επίσης δεν πρόκειται να εμποδιστείτε στον συνηθισμένο τρόπο ζωής σας». «Α΄τότε  η σύλληψη δεν είναι και άσχημη» απαντάει ο Κ.

Η συμβολική γλώσσα που χρησιμοποιείται στις ιστορίες, στους μύθους και στα παραμύθια, συναντάται σε όλους τους αρχαίους πολιτισμούς.

Ένα άλλο παράδειγμα ενός συμβολικού ονείρου είναι του Ιωνά, ενός  προφήτη «απρόθυμου». Ο Θεός τού λέει να πάει στη Νινεβή και να κηρύξει στους κατοίκους της να εγκαταλείψουν τους κακούς τρόπους ζωής, αλλιώς θα καταστραφούν. Ενώ όμως ο Ιωνάς γνωρίζει τί πρέπει να κάνει, προσπαθεί να αποφύγει την εντολή του Θεού, ή αλλιώς τη φωνή της Συνείδησής του. Είναι ένας άνθρωπος που δεν νοιάζεται για τις άλλες ανθρώπινες υπάρξεις. Ένας άνθρωπος με γνώση και έντονη την αίσθηση του νόμου και της τάξης, αλλά χωρίς αγάπη.

Βρίσκει ένα πλοίο που θα τον μετέφερε στην Ταρσό. Μεσοπέλαγα ξεσπάει φουρτούνα και ενώ όλοι τα έχουν χάσει και φοβούνται, ο Ιωνάς πάει στο αμπάρι και πέφτει σε βαθύ ύπνο. Οι ναύτες τον ξυπνούν. Αυτός τους εξομολογείται  ότι προσπαθεί να ξεφύγει απ’ την εντολή του Θεού, τους πείθει να τον ρίξουν στην θάλασσα η οποία ως δια μαγείας,  αμέσως μετά καλμάρει. Ύστερα τον καταπίνει ένα μεγάλο κήτος στην κοιλιά τού οποίου μένει τρεις μέρες και τρεις νύχτες. Ο Ιωνάς προσεύχεται στο Θεό να τον ελευθερώσει, το κήτος τον ξεβράζει σε μια αμμουδιά, ο Ιωνάς πάει στη Νινεβή, εκτελεί την εντολή του Θεού και έτσι σώζει τους κατοίκους της.

Και αυτή η ιστορία είναι  συμβολική. Τα σύμβολα όμως περιγράφουν έναν μηχανισμό άμυνας. Αυτός ο μηχανισμός, χαρακτηριστικός στη νεύρωση δηλώνει μια στάση που θεωρείται σαν άμυνα ενάντια σ’ ένα κίνδυνο, κατόπιν όμως επεκτείνεται πέρα από την αρχική της λειτουργία και γίνεται ένα νευρωτικό σύμπτωμα από το οποίο τελικά το πρόσωπο που έχει αυτό το σύμπτωμα προσπαθεί να απαλλαγεί. Η μόνη λύση στην ιστορία του Ιωνά είναι να υπακούσει στο Θεϊκό κάλεσμα και να κάνει το καθήκον του.

Ο μηχανισμός άμυνας που έχουμε αναπτύξει σαν κοινωνία γενικά ώστε για να μην ενδιαφερόμαστε για ό,τι συντελείται γύρω μας μας κάνει απρόθυμους και αδιάφορους στο καθήκον μας απέναντι στον εαυτό μας, απέναντι στους άλλους και απέναντι στη Ζωή.

Ο αρχαίοελληνικός συμβολικός μύθος του Ερυσίχθωνα που δεν σεβάστηκε το ιερό δέντρο της θεάς Δήμητρας και το έκοψε με συνέπεια εκείνη να τον καταραστεί να καταβροχθίζει τα πάντα ώσπου έφαγε τον ίδιο του τον εαυτό μας δείχνει ότι η Ύβρις οδηγεί στην αυτοκαταστροφή. Ό,τι δεν προσαρμόζεται στην αξία της Αγάπης προς τους συνανθρώπους μας και στο καθήκον του Σεβασμού προς στην Ιερή Γη που μας φιλοξενεί είναι προορισμένο να εξαφανιστεί και έτσι συνέβαινε πάντα στην μακραίωνη Ιστορία της Ανθρωπότητας.

Γέμα Τζαμαλούκα

Δρ. Κοινωνική Ψυχολόγος – Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας