Τουρισμός και ευμάρεια

 της Κατερίνας Γραμματικού

Ίρια. Χειμώνας /Κ. Γραμματικού

Αυτή τη φορά έγραψα στη βάση της φιλοσοφίας που διαμόρφωσε η επιστήμη μου και ο τρόπος που την βιώνω μέσα στην κοινωνία. Θα μιλήσω για την μεταβολή της οικονομικής φυσιογνωμίας της Αργολίδας.

 

Η μεταβολή της οικονομικής φυσιογνωμίας της Αργολίδας

Τι άλλαξε εισοδηματικά τα τελευταία χρόνια; Ποιος τομέας μεταβλήθηκε περισσότερο στον τόπο μας και γιατί δυσκολευόμαστε πλέον να αναγνωρίσουμε τις παλιές κοινωνικές και ταξικές διαχωριστικές γραμμές; Γιατί τείνει προς εξαφάνιση το επάγγελμα του αγρότη για τους Έλληνες;

Η μεγαλύτερη δομική αλλαγή στην Αργολίδα είναι η μετατόπιση της οικονομικής ισχύος από τον πρωτογενή τομέα, δηλαδή τη γεωργία και την αγροτική παραγωγή, προς τον τριτογενή τομέα, δηλαδή τον τουρισμό και τις υπηρεσίες.

Ο κλάδος που γνώρισε τη μεγαλύτερη ανατροπή είναι αναμφίβολα ο αγροτικός. Τα στοιχεία δείχνουν ότι η μεταβλητότητα των εισοδημάτων του υπήρξε η μεγαλύτερη από κάθε άλλον παραγωγικό τομέα του νομού.

Η Αργολίδα, και ιδιαίτερα ο κάμπος του Άργους, στηρίχθηκε επί δεκαετίες στα εσπεριδοειδή και την ελαιοκομία. Η αλλαγή διαμορφώθηκε σταδιακά αλλά με ένταση.

Από το 2010 και έπειτα, το αγροτικό εισόδημα δέχθηκε ισχυρά πλήγματα εξαιτίας της εκτίναξης του κόστους παραγωγής — λιπάσματα, καύσιμα, ηλεκτρική ενέργεια, κόστος για γεωτρήσεις και πανάκριβος το κανάλι του Αναβάλου για πότισμα— αλλά και της διαρκούς συμπίεσης των τιμών από τους μεσάζοντες.

Σήμερα, η κατάσταση έχει καταστεί ακόμη πιο αβέβαιη. Η κλιματική κρίση, οι παρατεταμένες ξηρασίες, η λειψυδρία και οι νέες ασθένειες των καλλιεργειών προκαλούν απρόβλεπτες απώλειες στην παραγωγή, οδηγώντας σε έντονες διακυμάνσεις των αγροτικών εσόδων από χρονιά σε χρονιά. Για πολλούς παραγωγούς, η αβεβαιότητα αυτή μετατρέπεται πλέον σε σκέψη εγκατάλειψης της γης ή αναζήτησης άλλης επαγγελματικής διεξόδου.

Ο μεγάλος κερδισμένος

Αντίθετα, ο τριτογενής τομέας, με αιχμή του δόρατος το Ναύπλιο, το Πόρτο Χέλι και την Ερμιόνη, παρουσίασε τη μεγαλύτερη θετική μεταβολή, ιδιαίτερα κατά την περίοδο 2017–2025.

Η άνθηση της αγοράς ακινήτων, οι επενδύσεις σε πολυτελή τουριστικά καταλύματα και η εκρηκτική ανάπτυξη των βραχυχρόνιων μισθώσεων μετέφεραν σταδιακά το κέντρο βάρους των υψηλών εισοδημάτων από τα χέρια των παραγωγών στα χέρια των επιχειρηματιών του τουρισμού και των ιδιοκτητών ακινήτων.

Πολλοί άλλαξαν επαγγελματικό προσανατολισμό μέσα σε λίγα χρόνια, ακολουθώντας τις νέες οικονομικές ευκαιρίες.

Το ερώτημα όμως παραμένει: ποιος παράγει τον πλούτο και ποιος παράγει την τροφή; Και κυρίως, ποιος θα μας θρέψει στο μέλλον;

Φτώχεια μέσα στην ανάπτυξη

Αναφέρω εδώ έναν πασίγνωστο τουριστικό προορισμό, τις Βαλεαρίδες νήσους όπου ο τουρισμός συνδέεται άμεσα ή έμμεσα με περίπου το 45% της οικονομικής δραστηριότητας. Η εξάρτηση είναι τεράστια. Το 2025 δέχθηκαν πάνω από 19 εκατ. επισκέπτες, περίπου 13,5 εκατ. επισκέφθηκαν τη Μαγιόρκα, η τουριστική δαπάνη έφτασε σε ιστορικό ρεκόρ άνω των 23 δισ. €. Για να καταλάβεις το μέγεθος: το νησί έχει περίπου 1 εκατομμύριο κατοίκους και δέχεται πολλαπλάσιο αριθμό τουριστών κάθε χρόνο. Πώς το βλέπουν οι κάτοικοι; Εδώ βρίσκεται η αντίφαση.

Τα οφέλη:

• πολλές θέσεις εργασίας,
• χαμηλή ανεργία,
• υψηλά έσοδα για επιχειρήσεις,
• καλές υποδομές σε αρκετές περιοχές.

Τα προβλήματα:

• πολύ ακριβά ενοίκια,
• δυσκολία αγοράς κατοικίας για νέους,
• κυκλοφοριακή συμφόρηση το καλοκαίρι,
• πίεση σε νερό και υποδομές,
• εποχικές και όχι πάντα υψηλά αμειβόμενες δουλειές.

Με μισθό της τάξης των 1.500 € τον μήνα στον τουρισμό, οι κάτοικοι δυσκολεύονται να καλύψουν τα αυξημένα ενοίκια και το κόστος ζωής. 

Ο τουρισμός δεν αποτελεί έναν απομονωμένο και αυτάρκη οικονομικό τομέα. Αντιθέτως, η λειτουργία του διαχέεται σε πολλούς κλάδους της οικονομίας. Γι’ αυτό και η πραγματική συνεισφορά του μετριέται μέσω των λεγόμενων δορυφόρων λογαριασμών τουρισμού. Αυτό το μαθαίνει καλά ένας φοιτητής της διοίκησης τουρισμού.

Η διαπίστωση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Όταν μια οικονομία επενδύει σχεδόν αποκλειστικά στον τουρισμό, παραμελώντας τους υπόλοιπους παραγωγικούς τομείς, δημιουργεί ένα μοντέλο ανάπτυξης με εγγενείς αδυναμίες.

Eικόνα/jorge-fernandez-salas-unsplash

Στην Ελλάδα αν κάτι παρατηρείται τα τελευταία χρόνια είναι είτε συγκέντρωση μεγάλων εκτάσεων γης σε ολίγους (Ναι, τα τσιφλίκια και η Φεουδαρχία επανέρχονται. Μαζί τους κι ένα νέο Κιλελέρ;) Αν δεν είναι αυτό συμβαίνει και κάτι άλλο, η εγκατάλειψη της γης. Απο την άλλη, μεγάλες καλλιεργήσιμες εκτάσεις παροπλίζονται με φωτοβολταϊκά (στα βουνά φυτρώνουν ανεμογεννήτριες) και μικρές ή μεγάλες πισίνες γεμίζουν δίχως φειδώ, όσο η τουριστική ανάπτυξη επεκτείνεται με ταχείς ρυθμούς.

Η εικόνα της οικονομικής ευημερίας συνυπάρχει όλο και συχνότερα με μια ορατή (εδώ και χρόνια) πραγματικότητα: την αύξηση του κόστους ζωής, την αδυναμία πρόσβασης στη στέγη και τη διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων. Κι εδώ έρχονται τα νούμερα να φανερώσουν το κακό μας χάλι.

Οι πρωτιές και οι Δείκτες της μιζέριας

Η  Eurostat δίνει συγχαρητήρια στους κυβερνώντες μας για τους τελευταίους στην τάξη Έλληνες σε εισόδημα και πρώτους των πρώτων στα χρέη. Το βιοτικό επίπεδο των Ελλήνων δεν βελτιώνεται (μην λέμε άλλα ψέματα) για μια χούφτα μόνο ανθρώπων που τους ξέρουμε και ονομαστικώς.

Η οικονομική κρίση δεν έφυγε, είναι ακόμα εδώ απλά φοράει άλλα ρούχα και τα χαμηλά και μεσαία στρώματα την ξέρουν καλά. Είναι μια λέξη που μισεί ένα μεγάλο ποσοστό Ελλήνων η «οφειλή».

Στη χώρα μας παρατηρείται επίσης η μετακύλιση του κόστους των εισαγόμενων προϊόντων στον τελικό καταναλωτή. Όσο αυξάνεται η εξάρτηση από εισαγωγές, τόσο περιορίζεται η παραγωγική αυτάρκεια. Δημιουργούνται θέσεις εργασίας στις υπηρεσίες και στη διακίνηση αγαθών, αλλά οι παραγωγικοί κλάδοι που μπορούν να δημιουργήσουν μακροπρόθεσμη ανάπτυξη υποχωρούν.

Παράλληλα, η διεύρυνση της εισοδηματικής ανισότητας συνοδεύεται από φαινόμενα ακρίβειας, κοινωνικής ανασφάλειας και φτώχειας. Οι κοινωνικές αντιδράσεις παραμένουν περιορισμένες, καθώς η καθημερινότητα απορροφά την ενέργεια και τον χρόνο των περισσότερων ανθρώπων. Βγαίνουμε για λίγο για μια διαμαρτυρία και επιστρέφουμε κουρασμένοι σπίτι μας.

Εισόδημα, πλουτισμός και εξάρτηση από τις υπηρεσίες

Στην Αργολίδα του 2025 (γιατί το ‘26 δεν έχει μετρηθεί ακόμα) το εισόδημα είναι σαφώς πιο αστικοποιημένο και περισσότερο εξαρτημένο από τον τουρισμό σε σχέση με το 2005.

Ο κάμπος δεν αποτελεί πλέον την αδιαμφισβήτητη ατμομηχανή του τοπικού πλούτου. Πολλοί αγρότες συμπληρώνουν το εισόδημά τους από άλλες δραστηριότητες, ενώ αρκετοί ιδιοκτήτες γης συμμετέχουν πλέον άμεσα ή έμμεσα στην τουριστική οικονομία.

Την ίδια στιγμή, η τουριστική βιομηχανία συγκεντρώνει ολοένα μεγαλύτερο μέρος της τοπικής οικονομικής δραστηριότητας. Πρόκειται για ένα μοντέλο ανάπτυξης που προβάλλεται συχνά ως εθνική επιτυχία! Ωστόσο, η επιτυχία αυτή αξίζει να εξετάζεται όχι μόνο με βάση τους δείκτες κερδοφορίας, αλλά και με βάση την κοινωνική της επίδραση, την κοινωνική δικαιοσύνη, την ταξική ανισότητα και εισοδηματική σύγκλιση.

Η οικονομική δικαιοσύνη δεν αφορά μόνο θεωρητικές συζητήσεις ή ιδεολογικές αντιπαραθέσεις. Αφορά την καθημερινότητα κάθε ανθρώπου, είτε ζει στο κέντρο μιας πόλης είτε στην πιο απομακρυσμένη γωνιά της χώρας.

Όπως έχει επισημάνει ο Τεντ Τσιάνγκ, η δημόσια συζήτηση οφείλει να ενδιαφέρεται όχι μόνο για τη συσσώρευση πλούτου αλλά και για τη δίκαιη κατανομή του.

Το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο εμφανές στην αγορά ακινήτων. Διαμερίσματα, ανακαινισμένα χαμόσπιτα, νεόδμητες κατοικίες αλλά και ολόκληρες πολυκατοικίες αλλάζουν χέρια, συχνά με μοναδικό σκοπό τη μετατροπή τους σε επενδυτικά προϊόντα ή τουριστικά καταλύματα. Αυτό που συμβαίνει σήμερα στην Αθήνα θα μπορούσε αύριο να συμβεί σε οποιαδήποτε πόλη ή κωμόπολη της χώρας.

Οι συνοικίες ψάχνουν τις χαμένες αισθήσεις να τους θυμίζουν λίγο από παρελθόν και οι αναμνήσεις σκορπίζονται στο άρωμα του επισκέπτη. Τα αυτοκίνητα δεν ακούγονται στο δρόμο, μόνο οι σειρήνες σπέρνουν πανικό.

Παλιά πόλη Ναυπλίου - Κατερίνα Γραμματικού

Ολόκληρες πολυκατοικίες στην Αθήνα «μεταναστεύουν», αλλάζοντας ιδιοκτησία σε «ξένα χέρα» με μια απλή visa για να μετατραπούν από ζεστά σπιτικά σε ενοικιαζόμενα. Γιατί να μην μπορεί να γίνει σε οποιαδήποτε πόλη; Ας πούμε στο Ναύπλιο.

Το κρίσιμο ερώτημα, τελικά, δεν είναι αν ο τουρισμός φέρνει χρήματα. Το ερώτημα είναι ποιος ωφελείται από αυτά, ποιος επωμίζεται το κόστος και ποιο παραγωγικό μοντέλο θέλουμε να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές.

Ίσως, τελικά, πολλά από όσα συζητάμε να μην είναι ζήτημα αναπόφευκτων οικονομικών νόμων αλλά πολιτικής βούλησης. Και ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση να είναι να αποφασίσουμε αν θέλουμε μια οικονομία που υπηρετεί την κοινωνία ή μια κοινωνία που υπηρετεί αποκλειστικά την οικονομία.