Η Μάχη της Κρήτης | το νησί που αντιστάθηκε στις δυνάμεις του Χίτλερ

 

Η Κρήτη γνώρισε πολλούς κατακτητές. Μινωικά ανάκτορα που έγιναν ερείπια, ρωμαϊκές λεγεώνες, ενετικά φρούρια, οθωμανικές πυρπολήσεις, επαναστάσεις και αίμα. Όμως τον Μάιο του 1941, το νησί αντίκρισε έναν εχθρό διαφορετικό. Δεν ήρθε από τη θάλασσα, όπως οι παλαιοί εισβολείς, αλλά από τον ουρανό. Και η Μάχη της Κρήτης έμελλε να γίνει μία από τις πιο δραματικές και συμβολικές στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας.

Η 20ή Μαΐου 1941 ανέτειλε στην Κρήτη σαν μια φωτεινή εαρινή ημέρα. Οι ελιές στα χωριά των Χανίων έμεναν ακόμη ακίνητες μέσα στη δροσιά του πρωινού και οι κορυφές των Λευκών Ορέων κρατούσαν εκείνη τη γαλήνη που προηγείται της καταστροφής. Κανείς ίσως δεν μπορούσε να φανταστεί ότι πριν δύσει ο ήλιος, το νησί θα είχε μεταβληθεί σε ένα απέραντο πεδίο φωτιάς.

Στις 6:30 το πρωί, οι σταθμοί επιτήρησης ανέφεραν την προσέγγιση μεγάλου αριθμού αεροσκαφών. Το γερμανικό σχέδιο «Ερμής» είχε τεθεί σε εφαρμογή. Η Luftwaffe του Ριχτχόφεν εξαπέλυσε πάνω από τα Χανιά και το Μάλεμε έναν βομβαρδισμό πρωτοφανή για τα ελληνικά δεδομένα. Τα κύματα των βομβαρδιστικών σφυροκοπούσαν αδιάκοπα κάθε αμυντική θέση, κάθε δρόμο, κάθε χωράφι. Οι εκρήξεις των βομβών των χιλίων κιλών ανασήκωναν τη γη σαν να άνοιγαν αρχαίοι κρατήρες μέσα στο κρητικό τοπίο.

Οι κάτοικοι των Χανίων έβλεπαν σπίτια να καταρρέουν, ζώα να διαμελίζονται στα χωράφια και σύννεφα καπνού να καλύπτουν τον ουρανό. Και τότε, μέσα από τον θόρυβο των εκρήξεων, εμφανίστηκε ένα θέαμα που έμοιαζε σχεδόν εξωπραγματικό. Αεροσκάφη Junkers 52 ρυμουλκούσαν ανεμόπτερα που κατέβαιναν αργά προς τη γη, ενώ μεταγωγικά αεροπλάνα άνοιγαν τις κοιλιές τους σκορπίζοντας εκατοντάδες αλεξιπτωτιστές πάνω από τον κάμπο του Μάλεμε.

Το Σύνταγμα Εφόδου Αλεξιπτωτιστών του στρατηγού Μάιντλ, ο περίφημος «Κομήτης», πραγματοποιούσε το μεγάλο άλμα του. Για μια στιγμή οι Ελληνοβρετανοί υπερασπιστές έμειναν κατάπληκτοι μπροστά στο πρωτόγνωρο αυτό είδος πολέμου. Πολύ γρήγορα όμως συνήλθαν και αντεπιτέθηκαν με πείσμα. Γύρω από το Μάλεμε, στα υψώματα και στους ελαιώνες, άρχισαν σκληρές συγκρούσεις σώμα με σώμα. Οι αλεξιπτωτιστές επιχειρούσαν να καταλάβουν τις προκαθορισμένες θέσεις τους, ενώ Νεοζηλανδοί, Έλληνες στρατιώτες και Κρητικοί πολίτες προσπαθούσαν να τους εξοντώσουν πριν οργανωθούν.

Η μάχη εξαπλωνόταν σαν πυρκαγιά. Οι Γερμανοί διέθεταν επίλεκτες μονάδες, άρτια εκπαιδευμένες και αδίστακτες. Όμως και οι αμυνόμενοι πολεμούσαν με απεγνωσμένο θάρρος, παρά την τραγική έλλειψη όπλων και πυρομαχικών. Σε πολλές περιπτώσεις, οι Κρητικοί επιτίθεντο με παλιά τουφέκια, κυνηγετικά όπλα, μαχαίρια ή ακόμη και γεωργικά εργαλεία. Η μάχη έπαυε να είναι μόνο στρατιωτική σύγκρουση∙ γινόταν λαϊκή εξέγερση.

Η Πολιτοφυλακή σχηματίστηκε αυθόρμητα μέσα στη δίνη του πολέμου. Άνθρωποι που είχαν κληθεί να πολεμήσουν αλλά δεν είχαν προλάβει να οπλιστούν, χωρικοί, βοσκοί, ηλικιωμένοι, ακόμη και έφηβοι, συγκροτούσαν πρόχειρες ομάδες και ρίχνονταν στη μάχη. Στην Κάνδανο, στους Λάκκους, στον Φουρνέ, στον Σκηνέ, στον Βατόλακκο, στον Αλικιανό, στον Γαλατά, στο Θέρισο και σε δεκάδες άλλα χωριά, οι κάτοικοι συγκρούονταν σώμα με σώμα με τους αλεξιπτωτιστές.

Οι απώλειες υπήρξαν βαριές. Όμως οι Κρητικοί άρπαζαν όπλα και πυρομαχικά από τους νεκρούς Γερμανούς και συνέχιζαν να πολεμούν. Μέχρι το τέλος της πρώτης ημέρας, εκατοντάδες μικρές ομάδες είχαν σχηματιστεί σε ολόκληρο το νησί. Η Κρήτη αξιοποιούσε, έστω και όψιμα, τη βαθιά μαχητική παράδοση του λαού της. Εκείνη την ημέρα, το νησί δεν υπερασπιζόταν απλώς ένα στρατηγικό σημείο της Μεσογείου. Υπερασπιζόταν την ίδια του την ιστορική μνήμη.

Το Μάλεμε υπήρξε το κέντρο βάρους της σύγκρουσης. Το αεροδρόμιο, ένας άνυδρος τόπος δίπλα στον Ταυρωνίτη ποταμό, απέκτησε σημασία ανάλογη με εκείνη μιας αρχαίας ακρόπολης. Όταν οι Γερμανοί κατόρθωσαν τελικά να το ελέγξουν, άρχισαν να προσγειώνονται συνεχώς ενισχύσεις. Η έκβαση της μάχης είχε πλέον κριθεί.

Ωστόσο, η γερμανική νίκη υπήρξε εξαιρετικά δαπανηρή. Οι απώλειες των αλεξιπτωτιστών ήταν τόσο βαριές ώστε ο ίδιος ο Χίτλερ απαγόρευσε στο μέλλον ανάλογες επιχειρήσεις μεγάλης κλίμακας. Η Κρήτη είχε μεταβληθεί σε νεκροταφείο των επίλεκτων μονάδων του Ράιχ.

Αλλά το δράμα δεν τελείωσε με την κατάληψη του νησιού. Μετά την παύση των συγκρούσεων, η γερμανική διοίκηση εξαπέλυσε ένα κύμα εκδικητικών αντιποίνων. Χωριά που είχαν αντισταθεί κυκλώνονταν, πυρπολούνταν και οι άνδρες τους εκτελούνταν. Η Κάνδανος υπήρξε το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα.

6

Στις 13 Ιουνίου 1941, η Κάνδανος ισοπεδώθηκε ολοκληρωτικά. Στη θέση του χωριού οι Γερμανοί ανήρτησαν επιγραφή στα ελληνικά και στα γερμανικά που διακήρυσσε ότι η καταστροφή έγινε ως αντίποινα για τη δολοφονία Γερμανών στρατιωτών από «οπλισμένους πολίτες άνδρες και γυναίκες». Η επιγραφή εκείνη παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο σκοτεινά τεκμήρια της ναζιστικής βίας στην Ελλάδα.

Η Μάχη της Κρήτης άφησε πίσω της μια ιδιότυπη αρχαιολογία μνήμης. Στα χωράφια γύρω από το Μάλεμε υπάρχουν ακόμη χαρακώματα και σκουριασμένα μεταλλικά κατάλοιπα. Σε ορεινά χωριά, ηλικιωμένοι αφηγούνται ιστορίες για αλεξιπτωτιστές που κρέμονταν νεκροί στα κυπαρίσσια ή για γυναίκες που μετέφεραν πυρομαχικά μέσα από χαράδρες. Η ιστορία εκεί δεν κατοικεί μόνο στα βιβλία αλλά είναι χαραγμένη στο τοπίο.

Και ίσως αυτό να είναι το βαθύτερο νόημα της Μάχης της Κρήτης. Ότι σε μια εποχή όπου ο πόλεμος γινόταν ολοένα πιο μηχανικός και απρόσωπος, ένας λαός στάθηκε απέναντι σε μια πανίσχυρη πολεμική μηχανή με όπλο κυρίως το πείσμα και τη μνήμη του. Όπως οι αρχαίοι Κρήτες υπερασπίζονταν κάποτε τα ιερά κορυφής και τις πόλεις τους, έτσι και οι άνθρωποι του 1941 υπερασπίστηκαν το νησί τους όχι μόνο ως τόπο, αλλά ως συνέχεια της ίδιας της ιστορίας τους.

Η Κρήτη καταλήφθηκε. Όμως δεν υποτάχθηκε ποτέ πραγματικά. Και ο άνεμος που φυσά ακόμη πάνω από το Μάλεμε, την Κάνδανο και τα χωριά των Λευκών Ορέων μοιάζει να μεταφέρει τον απόηχο εκείνης της μεγάλης σύγκρουσης: έναν ήχο από εκρήξεις, ριζίτικα τραγούδια και τη βαθιά ανθρώπινη επιμονή της ελευθερίας.