Η Πρωτομαγιά δεν είναι απλώς μια ημερομηνία αλλά ένα κατώφλι. Ένα πέρασμα από τον χρόνο της σιωπής στον χρόνο της άνθησης. Και αν η φύση βρίσκει τον τρόπο να το διατυπώσει με χρώματα, αρώματα και φως, η ζωγραφική επιχειρεί να το συλλάβει, να το παγιδεύσει σε μια στιγμή που δεν φεύγει. Εκεί, ακριβώς, γεννιέται η Πρωτομαγιά της τέχνης.
Στην ελληνική ζωγραφική, η Πρωτομαγιά δεν εμφανίζεται πάντοτε ως εικονογραφημένη εορτή με στεφάνια και υπαίθριες χαρές, συχνά υποβόσκει, διαχέεται μέσα στη σύνθεση, γίνεται φως που εισχωρεί από το παράθυρο, άνθος που ακουμπά σε ένα τραπέζι, σώμα που χαλαρώνει στον ανοιξιάτικο αέρα. Είναι μια κατάσταση μάλλον, παρά ένα θέμα.
Δεν είναι τυχαίο ότι μεγάλοι ζωγράφοι της ευρωπαϊκής και της ελληνικής παράδοσης—από τον Vincent van Gogh έως τον Pablo Picasso—επιστρέφουν διαρκώς στην άνοιξη. Όχι μόνο ως εποχή, αλλά ως ψυχική συνθήκη. Στην ελληνική εκδοχή αυτής της εικαστικής άνοιξης, η Πρωτομαγιά αποκτά μια ιδιαιτερότητα: συνδέεται με το φως του Αιγαίου, με τις αυλές, με τα μπαλκόνια, με την καθημερινότητα που μετατρέπεται σε τελετουργία.
Αντίθετα, στον Γιάννης Τσαρούχης, η άνοιξη αποκτά σώμα. Οι ανθρώπινες μορφές του - ναύτες, νέοι, καθημερινοί άνθρωποι-στέκονται μέσα σε έναν κόσμο που πάλλεται από φως και αέρα. Η Πρωτομαγιά εδώ δεν είναι μόνο τα λουλούδια, είναι η ίδια η παρουσία του ανθρώπου μέσα στη φύση, η ανάσα του, η σάρκα του που θερμαίνεται από τον ήλιο. Ο Τσαρούχης δεν ζωγραφίζει απλώς την εποχή, ζωγραφίζει τη διάθεσή της.
Και αν ανατρέξουμε λίγο πιο πίσω, στον Χαράλαμπος Παχής και το έργο του «Πρωτομαγιά στην Κέρκυρα» (1875), συναντούμε μια διαφορετική προσέγγιση. Εδώ η Πρωτομαγιά είναι κοινωνικό γεγονός. Οι μορφές συγκεντρώνονται, η φύση λειτουργεί ως σκηνικό, και η εορτή αποκτά χαρακτήρα σχεδόν θεατρικό. Είναι μια εικόνα συλλογικότητας, όπου το άνθος και ο άνθρωπος συμμετέχουν στο ίδιο πανηγύρι.
Στους πίνακες του Δημήτρης Γερανιώτης, όπως η «Κοπέλα σε αγρό» (1905) ή η «Κόρη με παπαρούνες» (1948), η άνοιξη γίνεται πιο προσωπική. Η γυναικεία μορφή εντάσσεται στο τοπίο, σχεδόν συγχωνεύεται μαζί του. Τα παπαρούνια δεν είναι διακοσμητικά· είναι προέκταση της ύπαρξης. Εδώ η Πρωτομαγιά δεν εορτάζεται· βιώνεται σιωπηλά, σαν ένα μυστικό που μοιράζεται ανάμεσα στο σώμα και τη γη.
Ακόμη και σε λιγότερο γνωστούς δημιουργούς, όπως η Άννα Αγγελοπούλου ή ο Γιάννης Σταύρου με το έργο «Στεφάνι», η Πρωτομαγιά εμφανίζεται ως σύμβολο. Το στεφάνι—κυκλικό, χωρίς αρχή και τέλος—υπενθυμίζει τον αέναο κύκλο της φύσης. Είναι ένα αντικείμενο απλό, σχεδόν ταπεινό, και όμως φέρει μέσα του την έννοια της αναγέννησης.
Αυτό που ενώνει όλα αυτά τα έργα δεν είναι μόνο η θεματολογία, είναι το φως. Ένα φως ελληνικό, διάφανο, που δεν κρύβει αλλά αποκαλύπτει. Ένα φως που γίνεται φορέας συναισθήματος. Στην Πρωτομαγιά της ζωγραφικής, το φως είναι η ίδια η αφήγηση.
Κι όμως, υπάρχει και μια λεπτή μελαγχολία πίσω από αυτή τη γιορτή της φύσης. Ίσως γιατί κάθε άνθιση εμπεριέχει ήδη τη φθορά της. Οι ζωγράφοι το γνωρίζουν αυτό. Γι’ αυτό και συχνά οι εικόνες της άνοιξης δεν είναι μόνο χαρούμενες· είναι και στοχαστικές. Μας καλούν να σταθούμε, να παρατηρήσουμε, να αναλογιστούμε.
Σε περιόδους όπου ο άνθρωπος απομακρύνεται από τη φύση-είτε λόγω κοινωνικών συνθηκών, είτε λόγω προσωπικών περιορισμών-η ζωγραφική λειτουργεί ως γέφυρα. Οι πίνακες γίνονται τόποι. Μπορεί να μην μπορούμε να περπατήσουμε σε έναν αγρό γεμάτο παπαρούνες, αλλά μπορούμε να σταθούμε μπροστά σε έναν πίνακα και να αισθανθούμε τον άνεμο.
Η Πρωτομαγιά στην ελληνική ζωγραφική δεν είναι απλώς μια αναπαράσταση της άνοιξης. Είναι μια υπενθύμιση: ότι η φύση συνεχίζει, ότι ο κύκλος δεν διακόπτεται, ότι το φως επιστρέφει. Και μαζί του, ίσως, επιστρέφει και κάτι από εμάς τους ίδιους.
Έτσι, ακόμη κι αν βρισκόμαστε μακριά από τα χωριά, τα νησιά, τις εξοχές που συνήθως γεμίζουν αυτή τη μέρα με φωνές και αρώματα, μπορούμε να αναζητήσουμε την Πρωτομαγιά αλλού. Σε έναν πίνακα. Σε ένα χρώμα. Σε μια λεπτομέρεια.
Γιατί τελικά, η Πρωτομαγιά δεν είναι μόνο έξω μας. Είναι και μέσα μας εκεί όπου η τέχνη συναντά τη μνήμη και την ελπίδα.
Κωνσταντίνος Χ.Τζιαμπάσης
αρχαιολόγος
Δημοσίευση σχολίου