"Το ελληνικό Έθνος, το υπό τη φρικώδη οθωμανικήν δυναστείαν… κηρύττει σήμερον… την πολιτικήν αυτού ύπαρξιν και ανεξαρτησίαν". Με αυτά τα λόγια, που ηχούν ακόμη σαν καμπάνα μέσα στον χρόνο, η επαναστατημένη Ελλάδα αυτοσυστήνεται στον κόσμο. Την 2η Ιανουαρίου 1822, στη Νέα Επίδαυρο, η Α΄ Εθνοσυνέλευση ψηφίζει το πρώτο Σύνταγμα της χώρας: το Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος. Δεν πρόκειται απλώς για ένα νομικό κείμενο· είναι η στιγμή όπου η Επανάσταση μετατρέπεται σε πολιτική πράξη κρατικής αυτοσυνειδησίας.
Η Επανάσταση του 1821 δεν ξεκίνησε ομοιόμορφα ούτε ενιαία. Στις 21 Μαρτίου ο Φιλικός Παναγιώτης Καρατζάς ύψωσε τη σημαία στην Πάτρα, ενώ λίγες ημέρες αργότερα οι πρόκριτοι της Αχαΐας, με επικεφαλής τον Ζαΐμη, τον Λόντο και τον Παλαιών Πατρών Γερμανό, μπήκαν στην πόλη και συγκρότησαν το Αχαϊκόν Διευθυντήριον, επιδιώκοντας να συγκεντρώσουν την εξουσία στα χέρια τους. Σχεδόν ταυτόχρονα, η Επανάσταση εξαπλωνόταν στη Ρούμελη, ενώ οι Οθωμανοί περιορίζονταν στα φρούρια και στην Τριπολιτσά.
Όμως η απελευθέρωση δεν σήμαινε αυτομάτως και πολιτική ενότητα. Σε πολλές περιοχές, όπου η Επανάσταση δεν στερεώθηκε, καθοριστικό ρόλο έπαιξε η στάση των τοπικών προκρίτων και της Εκκλησίας, που είτε αρνήθηκαν να στηρίξουν είτε λειτούργησαν αντεπαναστατικά. Οι κοτζαμπάσηδες, αποφασισμένοι να διασώσουν τα προνόμιά τους, έσπευσαν να συγκροτήσουν τοπικές διοικήσεις: το Αχαϊκόν Διευθυντήριον, την Κοινότητα Ηλίδος, την Καγκελαρία του Άργους. Από την άλλη πλευρά, οι Φιλικοί οργάνωναν δικά τους κέντρα εξουσίας, όπως τη Γενική Φροντιστηριακή Εφορία στην Τριφυλία.
Η ανάγκη για κεντρική εξουσία ήταν επιτακτική. Πριν ακόμη φτάσει ο Δημήτριος Υψηλάντης, που ερχόταν να αναλάβει την πολιτική ηγεσία της Επανάστασης, οι πρόκριτοι και η Εκκλησία συγκρότησαν τη Γερουσία των Καλτετζών. Οι Φιλικοί αντέδρασαν, ζητώντας ένα φιλελεύθερο, αντιπροσωπευτικό πολίτευμα. Με την άφιξη του Υψηλάντη, η σύγκρουση οξύνθηκε: εκείνος αρνήθηκε να αναγνωρίσει τη Γερουσία και πρότεινε τη δημιουργία Βουλής. Ο λαός και ο στρατός, κινητοποιημένοι από τις ιδέες της Φιλικής Εταιρείας, ανάγκασαν τελικά τους προκρίτους να υποχωρήσουν και να αποδεχθούν τον Υψηλάντη ως πρόεδρο. Δεν έλειψαν μάλιστα οι στιγμές όπου οι κοτζαμπάσηδες απειλήθηκαν με φυσική εξόντωση από εξεγέρσεις, όπως στα Βέρβαινα, στη Ζαράκοβα και στο Άργος.
Μέσα σε αυτό το εκρηκτικό κλίμα, στις 20 Δεκεμβρίου 1821 συνήλθε στη Νέα Επίδαυρο η Α΄ Εθνοσυνέλευση. Εκεί, με τη συμβολή του Ιταλού δημοκράτη Βιντσέντζο Γκαλλίνα και των Μαυροκορδάτου και Νέγρη, διαμορφώθηκε το πρώτο Σύνταγμα. Το Προσωρινόν Πολίτευμα ήταν προϊόν των ιδεών του Διαφωτισμού και των επαναστατικών Συνταγμάτων της Αμερικής και της Γαλλίας. Προέβλεπε διάκριση των εξουσιών, ανεξιθρησκία, ισονομία, κατοχύρωση ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων, ελευθερία του Τύπου και καθολική αντιπροσώπευση. Κυρίως όμως καταργούσε τα τοπικά και ταξικά προνόμια, θέτοντας τις βάσεις ενός αστικού κράτους.
Η σημασία του ήταν βαθιά κοινωνική: αποδυνάμωνε την Εκκλησία και τους κοτζαμπάσηδες, ενίσχυε την κεντρική διοίκηση και υπήγαγε τα αρματολίκια και τους στρατιωτικούς στο κράτος. Στην πράξη βέβαια, οι τοπικές ελίτ υπονόμευσαν πολλές από αυτές τις ρυθμίσεις. Όμως, το Σύνταγμα αποτύπωνε έναν νέο συσχετισμό δυνάμεων: την άνοδο της αστικής τάξης, που μέσα από συμβιβασμούς και συγκρούσεις διεκδικούσε την ηγεμονία της.
Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και η ίδια η επέτειος της 1ης Ιανουαρίου καταργήθηκε το 1838 από το βαυαρικό καθεστώς του Όθωνα, που μετέθεσε την εθνική εορτή στις 25 Μαρτίου, σε σύμπλευση με το εκκλησιαστικό κατεστημένο. Έτσι, το πολιτικό νόημα της Επιδαύρου σκεπάστηκε από τον μύθο και το θρησκευτικό συμβολισμό. Κι όμως, στη Νέα Επίδαυρο γεννήθηκε το πρώτο πολιτικό όραμα της ελεύθερης Ελλάδας. Εκεί όπου η Επανάσταση τόλμησε να ονομάσει τον εαυτό της κράτος.
Δημοσίευση σχολίου