Ένα ταξίδι στο Λακκί της Λέρου πέρα από τις παραλίες: εκεί όπου ο ιταλικός ρασιοναλισμός, η Art Deco και η μεταφυσική ζωγραφική συναντούν το Αιγαίο
Υπάρχουν τόποι που τους καταλαβαίνεις αμέσως και άλλοι που χρειάζονται λίγο χρόνο, ένα αργό περπάτημα, μια στροφή στον δρόμο, μια ματιά σε μια πρόσοψη για να αρχίσουν να αποκαλύπτουν την παράξενη ταυτότητά τους. Το Λακκί της Λέρου ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.
Εδώ, στο μεγάλο και προστατευμένο φυσικό λιμάνι του νησιού, το Αιγαίο δεν συναντά τη γνωστή εικόνα των λευκών κυβόσχημων σπιτιών και των μπλε παραθύρων. Συναντά μια ολόκληρη πόλη του Μεσοπολέμου. Καμπύλες προσόψεις, γεωμετρικοί όγκοι, στοές, πύργοι, μεγάλες σκιές και άδειες πλατείες δημιουργούν ένα αστικό τοπίο που μοιάζει να έχει ξεπηδήσει από κάποιον πίνακα του Τζόρτζιο ντε Κίρικο.
Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη έκπληξη ενός ταξιδιού στη Λέρο: πως σε ένα μικρό νησί του Δωδεκανήσου μπορείς να περπατήσεις μέσα σε ένα από τα πιο ιδιότυπα αρχιτεκτονικά πειράματα του 20ού αιώνα.
Από το Porto Lago στη σύγχρονη Λέρο
Η ιστορία του Λακκιού είναι δεμένη με την ιταλική παρουσία στα Δωδεκάνησα. Οι Ιταλοί κατέλαβαν τα νησιά το 1912 και η κυριαρχία τους κατοχυρώθηκε διεθνώς το 1923. Στη Λέρο γρήγορα αντιλήφθηκαν τη στρατηγική σημασία του βαθιού και προστατευμένου κόλπου του Λακκιού, τον οποίο μετέτρεψαν σε σημαντική ναυτική βάση και ονόμασαν Portolago. Αλλά το Portolago δεν θα έμενε απλώς μια στρατιωτική εγκατάσταση.
Στη δεκαετία του 1930 σχεδιάστηκε εδώ μια καινούργια πόλη. Οι αρχιτέκτονες Ροντόλφο Πετράκο και Αρμάντο Μπερναμπίτι ανέλαβαν να δημιουργήσουν ένα ολοκληρωμένο αστικό σύνολο, με κατοικίες, δημόσια κτίρια, σχολείο, αγορά, ξενοδοχείο, κινηματοθέατρο, εκκλησία και διοικητικές υπηρεσίες. Δεν ήταν, επομένως, μερικά διάσπαρτα «ιταλικά κτίρια». Ήταν μια πόλη σχεδιασμένη εξαρχής ως πόλη. Και αυτό είναι που αισθάνεται ο επισκέπτης ακόμη και σήμερα.
Μια πόλη με τη γεωμετρία του Μεσοπολέμου
Περπατώντας στο Λακκί, η πρώτη εντύπωση είναι πως κάτι δεν ταιριάζει με την εικόνα που έχουμε στο μυαλό μας για ένα ελληνικό νησί. Οι δρόμοι ανοίγονται διαφορετικά. Οι όψεις δεν ακολουθούν την παραδοσιακή νησιώτικη αρχιτεκτονική. Τα κτίρια δεν προσπαθούν να κρυφτούν μέσα στο τοπίο. Αντίθετα, στέκονται καθαρά, γεωμετρικά, σχεδόν θεατρικά.
Ο ιταλικός ρασιοναλισμός, η Art Deco και επιρροές από το Bauhaus συνθέτουν ένα αρχιτεκτονικό λεξιλόγιο αυστηρό αλλά ταυτόχρονα απρόσμενα ποιητικό. Καμπύλες γωνίες, οριζόντιες γραμμές, αψίδες και καθαροί όγκοι δημιουργούν ένα σκηνικό όπου το φως του Αιγαίου γίνεται μέρος της αρχιτεκτονικής. Κάποια στιγμή αντιλαμβάνεσαι ότι δεν χρειάζεται να αναζητήσεις ένα συγκεκριμένο αξιοθέατο.
Ολόκληρο το Λακκί είναι το αξιοθέατο.
Το ίδιο το πολεοδομικό σχέδιο είναι το μνημείο. Σαν να περπατάς μέσα σε έναν πίνακα του Ντε Κίρικο. Υπάρχει μια ιδιαίτερη σχέση ανάμεσα στην εικόνα του Λακκιού και στη μεταφυσική ζωγραφική του Τζόρτζιο ντε Κίρικο.
Στους πίνακές του συναντά κανείς μεγάλες άδειες πλατείες, επιμήκεις σκιές, κτίρια με αυστηρές γεωμετρικές γραμμές, καμάρες και προοπτικές που μοιάζουν να οδηγούν κάπου χωρίς ποτέ να αποκαλύπτουν πλήρως το τέλος τους.
Στο Λακκί αυτή η αίσθηση αποκτά πραγματικές διαστάσεις. Ένα κτίριο εμφανίζεται στο βάθος ενός δρόμου. Μια καμπύλη πρόσοψη κόβει το φως. Μια στοά δημιουργεί σκιά. Ο δρόμος ανοίγει και ξαφνικά ο ορίζοντας συναντά τη θάλασσα. Η πόλη μοιάζει με σκηνικό που περιμένει τους ανθρώπους του. Και όταν αυτοί λείπουν, ιδιαίτερα στις πιο ήσυχες ώρες, η μεταφυσική αίσθηση γίνεται ακόμη πιο έντονη.
Η Δημοτική Αγορά και ο Πύργος του Ρολογιού
Ένα από τα χαρακτηριστικότερα σημεία της πόλης είναι η Δημοτική Αγορά του Portolago, σχεδιασμένη από τον Πετράκο την περίοδο 1934-1936. Στο συγκρότημα δεσπόζει ο χαρακτηριστικός Πύργος του Ρολογιού, με την τούβλινη επένδυση. Η αγορά οργανώθηκε γύρω από ένα κεντρικό αίθριο και σχεδιάστηκε με τρόπο που συνδύαζε τις καθημερινές ανάγκες μιας νέας πόλης με τη λειτουργικότητα της μοντέρνας αρχιτεκτονικής.
Σήμερα, ακόμη και όταν δεν γνωρίζεις την ιστορία του κτιρίου, δύσκολα περνάς αδιάφορος μπροστά του. Είναι από εκείνα τα κτίρια που δεν ζητούν να τα φωτογραφίσεις. Σε κάνουν να σταματήσεις.
Το Roma, το ξενοδοχείο και η μεγάλη πλατεία
Λίγο πιο πέρα βρίσκεται το συγκρότημα του Κινηματοθεάτρου Roma, αργότερα Giacomo Puccini, έργο του Μπερναμπίτι. Η ημικυλινδρική του όψη, το οπλισμένο σκυρόδεμα και η Art Deco αισθητική το κάνουν ένα από τα πιο χαρακτηριστικά δείγματα της αρχιτεκτονικής του Λακκιού. Δίπλα του συνδέεται το Albergo Roma, το ξενοδοχείο που κατασκευάστηκε για τις ανάγκες της ιταλικής διοίκησης και του ναυτικού. Εδώ η πόλη αποκτά κάτι από την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής.
Μπορείς σχεδόν να φανταστείς την κίνηση στους δρόμους του Portolago, τους αξιωματικούς να περνούν κάτω από τις στοές, τα φώτα του κινηματοθεάτρου να ανάβουν το βράδυ και την πλατεία να γίνεται το κέντρο μιας πόλης που τότε βρισκόταν ακόμη σε διαδικασία δημιουργίας.
Το σχολείο και ο Άγιος Νικόλαος
Η περιπλάνηση συνεχίζεται προς το Δημοτικό Σχολείο και Νηπιαγωγείο, έργο του Πετράκο. Η ψηλή αψιδωτή πεσσοστοιχία της πρόσοψης δίνει στο κτίριο μια διαφορετική εκφραστικότητα, ενώ η σύνθεση συνδυάζει τον μοντερνισμό με αναφορές που παραπέμπουν στη βυζαντινή παράδοση. Και ύστερα έρχεται ο Άγιος Νικόλαος, η πρώην ιταλική εκκλησία San Francesco. Ο ναός, με το επιβλητικό κωδωνοστάσιο και την καθαρή γεωμετρική σύνθεση, σχεδιάστηκε από τον Μπερναμπίτι. Το κτίριο υπέστη σοβαρές ζημιές στους βομβαρδισμούς της Μάχης της Λέρου το 1943 και αποκαταστάθηκε για να λειτουργήσει πλέον ως ορθόδοξος ναός. Εδώ η ιστορία του κτιρίου δεν είναι μόνο αρχιτεκτονική. Είναι και ιστορία πολέμου, αλλαγής εξουσίας και μετάβασης από τη μία εποχή στην άλλη.
Το δύσκολο παρελθόν πίσω από την ομορφιά
Το Λακκί δεν είναι ένα αρχιτεκτονικό παραμύθι χωρίς σκοτεινές πλευρές. Η ιταλική αρχιτεκτονική κληρονομιά γεννήθηκε μέσα σε ένα αυταρχικό και αποικιακό πλαίσιο. Ο ρασιοναλισμός χρησιμοποιήθηκε από το φασιστικό καθεστώς ως εργαλείο εκσυγχρονισμού, προβολής ισχύος και διαμόρφωσης μιας νέας ιταλικής ταυτότητας.
Αργότερα, η ιστορία του Λακκιού συνδέθηκε και με μια άλλη, ιδιαίτερα δύσκολη σελίδα της ελληνικής ιστορίας: το μεγάλο κτιριακό απόθεμα που είχε δημιουργηθεί από τους Ιταλούς χρησιμοποιήθηκε μεταπολεμικά για τις Βασιλικές Τεχνικές Σχολές και στη συνέχεια για την «Αποικία Ψυχοπαθών Λέρου», που εξελίχθηκε στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Λέρου. Έτσι, το Λακκί δεν είναι μόνο αισθητική. Είναι μνήμη. Είναι ένα αρχείο της ευρωπαϊκής ιστορίας του 20ού αιώνα γραμμένο πάνω σε δρόμους, κτίρια και πλατείες.
Ένα διαφορετικό ταξίδι στη Λέρο
Ίσως γι’ αυτό αξίζει να γνωρίσει κανείς το Λακκί της Λέρου όχι βιαστικά, ανάμεσα σε δύο στάσεις για μπάνιο, αλλά σαν έναν τόπο που χρειάζεται περπάτημα. Νωρίς το πρωί, όταν ο ήλιος χαμηλώνει τις σκιές πάνω στις προσόψεις. Το απόγευμα, όταν το φως γίνεται πιο μαλακό και οι καμπύλες των κτιρίων αποκτούν βάθος.
Ή λίγο πριν νυχτώσει, όταν οι δρόμοι αδειάζουν και η πόλη αποκτά εκείνη την παράξενη σιωπή που θυμίζει περισσότερο κινηματογραφικό σκηνικό παρά ελληνικό νησί. Το Λακκί έχει αναγνωριστεί από το Υπουργείο Πολιτισμού ως ιστορικός τόπος, ενώ το ίδιο το υπουργείο επισημαίνει τη σημασία του ως ενός από τα σημαντικότερα σύνολα ιταλικού ρασιοναλισμού που σώζονται στη Λέρο. Και ίσως το πραγματικό ταξίδι να αρχίζει ακριβώς εκεί.
Όταν σταματάς να βλέπεις το Λακκί ως «μια ιταλική πόλη σε ένα ελληνικό νησί» και αρχίζεις να το διαβάζεις ως ένα σύνθετο ιστορικό τοπίο: θάλασσα, αρχιτεκτονική, πόλεμος, μνήμη και άνθρωποι. Ένα τοπίο όπου το Αιγαίο συναντά τον Μεσοπόλεμο.
Και όπου, κάποιες στιγμές, μοιάζει πραγματικά σαν να περπατάς μέσα σε έναν πίνακα του Ντε Κίρικο.
Δημοσίευση σχολίου