Γέμα Τζαμαλούκα - Το όνειρο της νύχτας μες τη μέρα | Podcast - Video

 

Ο ύπνος είναι μια κατάσταση βιοχημικής ανανέωσης, κατά την οποία περιορίζεται σημαντικά η λειτουργία των αισθήσεων και η αντίδρασή μας στο εξωτερικό περιβάλλον. Η διαφορά ύπνου και εγρήγορσης αντιμετωπίζεται έτσι ως διαφορά ανάμεσα σε δύο καταστάσεις ύπαρξης.

Ο τρόπος με τον οποίο σκεφτόμαστε σίγουρα επηρεάζει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο και καθορίζει τις πράξεις μας. Για παράδειγμα, ποιά είναι η στάση διαφόρων ανθρώπων απέναντι σ’ ένα δάσος; Ένας ζωγράφος που ζωγραφίζει το δάσος εκτιμά τη μορφή και τα χρώματα, ένας επιχειρηματίας ή ένας μεγαλοεργολάβος  εκτιμά τις επενδυτικές και επιχειρησιακές προοπτικές ενός δάσους ή μιάς καμμένης δασικής έκτασης. Ένας δασοπυροσβέστης (εάν υπάρχει) ενδιαφέρεται για την υπεράσπιση μιας δασικής περιοχής, ένας ορειβάτης ή πεζοπόρος επιθυμεί να έλθει σε επαφή με τη φύση – όλοι αυτοί θα έχουν μια διαφορετική αντίληψη για το δάσος, γιατί για τον καθένα η έννοια δάσος έχει διαφορετική σημασία, ανάλογα με τα συμφέροντα, τις επιδιώξεις και τις δραστηριότητές τους. Υπάρχει λοιπόν μιά αμφίδρομη σχέση ανάμεσα στη σκέψη, το συναίσθημα και την πράξη.

Ποιά είναι η σχέση ανάμεσα στον ύπνο, την ανθρώπινη συνείδηση, τον τρόπο αντίληψης της πραγματικότητας που μας περιβάλλει και την κοινωνική  μας συμπεριφορά;

Όπως έχει πει ο Έριχ Φρομ, εξετάζωντας τη συμβολική λειτουργία των ονείρων: στα όνειρα οι συνηθισμένοι νόμοι της λογικής, του χώρου και του χρόνου υποχωρούν και ο άνθρωπος δημιουργεί ο ίδιος ιστορίες στις οποίες συμμετέχει. Αυτή η ιδέα παραλληλίζεται με την πραγματική ζωή, θέτοντας το ερώτημα κατά πόσο και στην εγρήγορση οι άνθρωποι κατασκευάζουν ή διαμορφώνουν την πραγματικότητα μέσα από τον τρόπο που την αντιλαμβάνονται.

Επίσης είναι δεδομένο ότι, οι κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες οδηγούν στην ανάγκη ελέγχου της σκέψης και των συναισθημάτων των πολλών προς όφελος των λίγων και ισχυρότερων. Ωστόσο, αυτή η κατάσταση επηρεάζει και τους ίδιους τους κατόχους της εξουσίας.

Στη «Δίκη» του Κάφκα ένας άνθρωπος μπορεί να βρίσκεται σε κατάσταση περιορισμού ή «σύλληψης» χωρίς να το αντιλαμβάνεται πλήρως, αφού εξωτερικά συνεχίζει την καθημερινή του ζωή. Το παράδειγμα ενισχύει την ιδέα ότι η ανελευθερία δεν είναι εμφανής πάντοτε και ισχύει και για δεσμώτες και για φυλακισμένους. Ο ήρωας λέει στον επιστάτη: «Νόμιζα πώς μ’ έχετε συλλάβει». «Ά, ναί» είπε ο επιστάτης που βρισκόταν κιόλας στην πόρτα, «Με παρεξηγήσατε όμως. Έχετε βέβαια συλληφθεί, αλλά αυτό δεν σας εμποδίζει να ασκείτε το επάγγελμά σας. Επίσης δεν πρόκειται να εμποδιστείτε στον συνηθισμένο τρόπο ζωής σας». «Α΄ τότε η σύλληψη δεν είναι και τόσο άσχημη» απαντάει ο Κ. 

 

Στη σύγχρονη κοινωνία, τα μέσα ενημέρωσης, η διαφήμιση, το διαδίκτυο και άλλοι μηχανισμοί δημιουργούν έναν συνεχή «θόρυβο», ο οποίος κατευθύνει τη σκέψη των ανθρώπων και δυσκολεύει τη διάκριση ανάμεσα στην αλήθεια και το ψέμα. Έτσι, ακόμη και όταν πιστεύουμε ότι έχουμε απαλλαγεί από παλιές πεποιθήσεις και προκαταλήψεις απλώς τις αντικαθιστούμε με νέες.

Στην Ψυχολογία δίνεται ιδιαίτερη σημασία στη συμβολική γλώσσα των μύθων, των ονείρων και των ιστοριών.

Μιά άλλη ιστορία είναι του Ιωνά, ενός  προφήτη «απρόθυμου» να κάνει το καθήκον του. Ο Θεός τού λέει να πάει στη Νινεβή και να κηρύξει στους κατοίκους της να εγκαταλείψουν τους κακούς τρόπους ζωής, αλλιώς θα καταστραφούν. Ενώ όμως ο Ιωνάς γνωρίζει τί πρέπει να κάνει, προσπαθεί να αποφύγει την εντολή του Θεού, ή αλλιώς τη φωνή της Συνείδησής του. Είναι ένας άνθρωπος που δεν νοιάζεται για τις άλλες ανθρώπινες υπάρξεις. Ένας άνθρωπος με γνώση αλλά χωρίς αγάπη. Βρίσκει ένα πλοίο που θα τον μετέφερε στην Ταρσό. Μεσοπέλαγα ξεσπάει φουρτούνα και ενώ όλοι τα έχουν χάσει και φοβούνται, ο Ιωνάς πάει στο αμπάρι και πέφτει σε βαθύ ύπνο. Οι ναύτες τον ξυπνούν. Αυτός τους εξομολογείται  ότι προσπαθεί να ξεφύγει απ’ την εντολή του Θεού, τους πείθει να τον ρίξουν στην θάλασσα η οποία ως δια μαγείας,  αμέσως μετά καλμάρει. Ύστερα τον καταπίνει ένα μεγάλο κήτος στην κοιλιά τού οποίου μένει τρεις μέρες και τρεις νύχτες. Ο Ιωνάς προσεύχεται στο Θεό να τον ελευθερώσει, το κήτος τον ξεβράζει σε μια αμμουδιά, ο Ιωνάς πάει στη Νινεβή, εκτελεί την εντολή του Θεού και έτσι σώζει τους κατοίκους της. Η ιστορία του Ιωνά ερμηνεύεται ως παράδειγμα ανθρώπου που προσπαθεί να αποφύγει τη φωνή της συνείδησής του και το καθήκον του απέναντι στους άλλους. Η φυγή και ο ύπνος του παρουσιάζονται ως ένας μηχανισμός άμυνας απέναντι σε μια πραγματικότητα την οποία δεν θέλει να αντιμετωπίσει.

Τα σύμβολα περιγράφουν έναν μηχανισμό άμυνας. Αυτός ο μηχανισμός, χαρακτηριστικός στη νεύρωση δηλώνει μια στάση που θεωρείται σαν άμυνα ενάντια σ’ ένα κίνδυνο, κατόπιν όμως επεκτείνεται πέρα από την αρχική της λειτουργία και γίνεται ένα νευρωτικό σύμπτωμα από το οποίο τελικά το πρόσωπο που έχει αυτό το σύμπτωμα προσπαθεί να απαλλαγεί.

Ο μηχανισμός άμυνας που έχουμε αναπτύξει σαν κοινωνία γενικά ώστε να μην ενδιαφερόμαστε για ό,τι συντελείται γύρω μας μας κάνει απρόθυμους και αδιάφορους στο καθήκον μας απέναντι στον εαυτό μας, απέναντι στους άλλους και απέναντι στη Ζωή. Η αδιαφορία απέναντι σε όσα συμβαίνουν γύρω μας λειτουργεί ως συλλογικός μηχανισμός άμυνας, ο οποίος μας απομακρύνει από τις ευθύνες μας απέναντι στον εαυτό μας, στους άλλους ανθρώπους και στη Ζωή γενικά.

Η ανθρώπινη κοινωνία οφείλει να στηρίζεται στην αγάπη προς τον συνάνθρωπο, στην ανάληψη ευθύνης για το περιβάλλον και στον σεβασμό προς τη Γη και τη Ζωή, διαφορετικά οδηγείται αναπόφευκτα στην καταστροφή της.

Ο αρχαίοελληνικός συμβολικός μύθος του Ερυσίχθωνα που δεν σεβάστηκε το ιερό δέντρο της θεάς Δήμητρας αλλά το έκοψε, με συνέπεια Εκείνη να τον καταραστεί να καταβροχθίζει τα πάντα ώσπου έφαγε τον ίδιο του τον εαυτό, μάς δείχνει ότι η Ύβρις οδηγεί τελικά στην αυτοκαταστροφή με μαθηματική ακρίβεια.