Υπάρχουν νομοθετήματα που τροποποιούν διαδικασίες και υπάρχουν νομοθετήματα που επαναπροσδιορίζουν τη σχέση ενός κράτους με την ιστορία του. Το νέο νομοσχέδιο του Υπουργείου Πολιτισμού ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Η δημόσια αντιπαράθεση που προκάλεσε δεν περιορίζεται σε ζητήματα διοίκησης ή οργανωτικών μεταβολών. Αγγίζει ένα θεμελιώδες ερώτημα: είναι η πολιτιστική κληρονομιά πρωτίστως δημόσιο αγαθό ή ένας στρατηγικός οικονομικός πόρος που μπορεί να αξιοποιείται με όρους εταιρικής διαχείρισης;
Το ερώτημα αυτό δεν είναι καινούργιο αλλά επανέρχεται κάθε φορά που η κοινωνία επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην ανάγκη για ανάπτυξη και στην υποχρέωση προστασίας της ιστορικής της μνήμης. Σήμερα, με αφορμή τη δημιουργία της Hellenic Heritage Organisation SA και τις αλλαγές που προτείνονται στον τρόπο διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς, ο διάλογος αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα.
Οι δημόσιες ανακοινώσεις του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων, οι παρεμβάσεις των σωματείων του Υπουργείου Πολιτισμού και οι έντονες συζητήσεις στη Βουλή αναδεικνύουν ότι το διακύβευμα υπερβαίνει την καθημερινή πολιτική αντιπαράθεση. Πρόκειται για τη φυσιογνωμία της πολιτιστικής πολιτικής της χώρας τις επόμενες δεκαετίες.
Η ιστορική αποστολή της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας
Η ελληνική Αρχαιολογική Υπηρεσία συγκαταλέγεται στους παλαιότερους επιστημονικούς θεσμούς του ελληνικού κράτους. Από τον 19ο αιώνα μέχρι σήμερα ανέλαβε ένα έργο που ξεπερνά την ανασκαφή και τη συντήρηση αρχαιοτήτων. Κατέγραψε, ερεύνησε, προστάτευσε και ανέδειξε το υλικό αποτύπωμα της ιστορικής συνέχειας του ελληνικού χώρου.
Ο Νόμος 5351/1932 αποτέλεσε έναν από τους σημαντικότερους σταθμούς αυτής της πορείας, ενισχύοντας το θεσμικό πλαίσιο προστασίας των αρχαιοτήτων και επιβεβαιώνοντας ότι τα μνημεία αποτελούν αντικείμενο ιδιαίτερης κρατικής μέριμνας. Αργότερα, ο Αρχαιολογικός Νόμος 3028/2002 διαμόρφωσε ένα σύγχρονο και ολοκληρωμένο πλαίσιο προστασίας, το οποίο εξακολουθεί να θεωρείται από τα πλέον προοδευτικά στην Ευρώπη.
Η βασική φιλοσοφία του νόμου αυτού είναι σαφής: τα μνημεία δεν αποτελούν εμπορεύσιμα αγαθά αλλά στοιχεία της πολιτιστικής κληρονομιάς που ανήκουν στη συλλογική μνήμη και τελούν υπό την προστασία του κράτους προς όφελος της κοινωνίας.
Το Σύνταγμα και η έννοια του δημοσίου αγαθού
Η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς δεν αποτελεί μόνο νομοθετική επιλογή. Αποτελεί συνταγματική επιταγή.
Το άρθρο 24 του Συντάγματος κατοχυρώνει την υποχρέωση του κράτους να προστατεύει το φυσικό και το πολιτιστικό περιβάλλον ως στοιχείο του δημόσιου συμφέροντος. Η διάταξη αυτή δεν αντιμετωπίζει τα μνημεία ως οικονομικά περιουσιακά στοιχεία αλλά ως πολιτιστικά αγαθά με ιδιαίτερη αξία για την κοινωνία και τις επόμενες γενιές.
Η έννοια του δημόσιου συμφέροντος αποκτά εδώ ουσιαστικό περιεχόμενο. Δεν περιορίζεται στην οικονομική ανάπτυξη αλλά περιλαμβάνει την επιστημονική έρευνα, την εκπαιδευτική αξιοποίηση, την ελεύθερη πρόσβαση των πολιτών και τη διατήρηση της αυθεντικότητας των μνημείων.
Οι διεθνείς αρχές προστασίας των μνημείων
Η Ελλάδα δεν λειτουργεί σε θεσμικό κενό. Η πολιτιστική της πολιτική εντάσσεται σε ένα ευρύτερο διεθνές πλαίσιο.
Ο Χάρτης της Βενετίας του 1964, που αποτελεί θεμελιώδες κείμενο της σύγχρονης θεωρίας αποκατάστασης μνημείων, υπογραμμίζει ότι κάθε επέμβαση οφείλει να υπηρετεί πρωτίστως τη διατήρηση της ιστορικής και καλλιτεχνικής αυθεντικότητας.
Λίγα χρόνια αργότερα, η Σύμβαση της UNESCO για την Προστασία της Παγκόσμιας Πολιτιστικής και Φυσικής Κληρονομιάς (1972) καθιέρωσε την αντίληψη ότι ορισμένα μνημεία δεν αποτελούν μόνο εθνική αλλά και παγκόσμια κληρονομιά. Η προστασία τους δεν είναι ζήτημα συγκυριακής πολιτικής επιλογής αλλά διεθνούς ευθύνης.
Οι αρχές αυτές έχουν επηρεάσει καθοριστικά την ελληνική νομοθεσία και τη λειτουργία της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας.
Ανάπτυξη ή εμπορευματοποίηση;
Η ανάγκη αξιοποίησης της πολιτιστικής κληρονομιάς είναι πραγματική. Τα μουσεία χρειάζονται σύγχρονες υποδομές, οι αρχαιολογικοί χώροι απαιτούν συνεχή συντήρηση και οι τοπικές κοινωνίες δικαιούνται να επωφελούνται από τον πολιτιστικό τουρισμό.
Ωστόσο, η ανάπτυξη δεν ταυτίζεται αυτομάτως με την εμπορευματοποίηση. Η αξιοποίηση ενός μνημείου σημαίνει ότι αυτό προστατεύεται, ερευνάται, αναδεικνύεται και παραμένει προσβάσιμο στο κοινό. Η εμπορευματοποίηση αρχίζει όταν το οικονομικό αποτέλεσμα μετατρέπεται σε πρωταρχικό κριτήριο λήψης αποφάσεων.
Η διάκριση είναι λεπτή αλλά ουσιώδης.
Σε κάθε χώρα που διαθέτει σημαντική πολιτιστική κληρονομιά, η ισορροπία ανάμεσα στην οικονομική αξιοποίηση και στη δημόσια προστασία αποτελεί διαρκές ζητούμενο. Η εμπειρία δείχνει ότι η μακροπρόθεσμη αξία ενός μνημείου εξαρτάται περισσότερο από τη διατήρηση της αυθεντικότητάς του παρά από τη βραχυπρόθεσμη οικονομική του απόδοση.
Η δημόσια συζήτηση γύρω από το νέο νομοσχέδιο
Οι ανακοινώσεις του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων εκφράζουν έντονο προβληματισμό για τη δημιουργία νέων εταιρικών σχημάτων διαχείρισης και για τον ενδεχόμενο περιορισμό του ρόλου της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας. Αντίστοιχα, τα σωματεία των εργαζομένων στο Υπουργείο Πολιτισμού κάνουν λόγο για αλλαγές που, κατά την εκτίμησή τους, μεταβάλλουν τη φυσιογνωμία του συστήματος προστασίας των μνημείων.
Από την άλλη πλευρά, η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι οι προτεινόμενες ρυθμίσεις αποσκοπούν στον εκσυγχρονισμό της διαχείρισης, στην ενίσχυση της εξωστρέφειας και στη δημιουργία μεγαλύτερης ευελιξίας για την αξιοποίηση των πολιτιστικών πόρων.
Η ύπαρξη αυτών των διαφορετικών προσεγγίσεων καθιστά ακόμη πιο αναγκαίο έναν ουσιαστικό δημόσιο διάλογο, βασισμένο σε τεκμηριωμένα επιχειρήματα και όχι σε συνθήματα.
Από την Κνωσό έως τις Μυκήνες : η πολιτιστική κληρονομιά ως ενιαίο ιστορικό τοπίο
Η αξία της πολιτιστικής κληρονομιάς γίνεται πραγματικά αντιληπτή όταν τα μνημεία αντιμετωπίζονται όχι ως απομονωμένα αξιοθέατα, αλλά ως ζωντανά τμήματα ενός ευρύτερου ιστορικού και πολιτισμικού τοπίου. Η ιστορία δεν γράφεται μέσα στα όρια ενός αρχαιολογικού χώρου ούτε εξαντλείται στα εισιτήρια που εκδίδονται κάθε χρόνο. Διαμορφώνεται από τη σχέση των μνημείων με τον φυσικό χώρο, με τις τοπικές κοινωνίες, με την επιστημονική έρευνα και με τη συλλογική μνήμη.
Το ίδιο ισχύει και για την Κρήτη, όπου η Κνωσός, η Φαιστός, τα Μάλια, η Ζάκρος και η Κυδωνία συνθέτουν το μοναδικό δίκτυο των μινωικών ανακτορικών κέντρων. Κανένα από αυτά δεν μπορεί να κατανοηθεί αποκομμένο από τα υπόλοιπα. Τα ανάκτορα συνδέονταν με οικισμούς, λιμάνια, ιερά κορυφής, εργαστήρια, αγροτικές εκτάσεις και εκτεταμένα δίκτυα εμπορίου που διαμόρφωσαν έναν από τους σημαντικότερους πολιτισμούς της προϊστορικής Μεσογείου. Η ιστορική τους σημασία δεν περιορίζεται στη μνημειακή αρχιτεκτονική ή στη διεθνή τουριστική τους προβολή, βρίσκεται κυρίως στη δυνατότητά τους να αφηγούνται την εξέλιξη μιας σύνθετης κοινωνίας που ανέπτυξε θεσμούς, τεχνολογία, τέχνη και εμπορικές σχέσεις πολύ πριν από την κλασική αρχαιότητα.
Τα παραδείγματα της Πελοποννήσου και της Κρήτης καταδεικνύουν ότι η πολιτιστική κληρονομιά δεν είναι ένα άθροισμα ανεξάρτητων αρχαιολογικών χώρων, αλλά ένα πολύπλοκο και αλληλένδετο σύστημα γνώσης, ιστορίας και συλλογικής μνήμης. Η διαχείρισή του απαιτεί θεσμική συνέχεια, επιστημονική ανεξαρτησία, μακρόπνοο σχεδιασμό και ισχυρούς δημόσιους μηχανισμούς προστασίας. Κάθε μεταρρύθμιση οφείλει να αξιολογείται όχι μόνο με όρους διοικητικής αποτελεσματικότητας ή οικονομικής απόδοσης, αλλά και με γνώμονα τη διατήρηση της αυθεντικότητας των μνημείων, της ενότητας των ιστορικών τοπίων και του δημόσιου χαρακτήρα της πολιτιστικής κληρονομιάς ως πολύτιμης παρακαταθήκης για τις επόμενες γενιές.
Η ευθύνη απέναντι στις επόμενες γενιές
Η πολιτιστική κληρονομιά δεν αποτελεί αποκλειστικά υπόθεση του παρόντος. Είναι ένας διάλογος ανάμεσα σε γενιές.
Κάθε ανασκαφή που ολοκληρώνεται, κάθε μνημείο που συντηρείται, κάθε λίθος που παραμένει στη θέση του μεταφέρει πληροφορίες που ίσως δεν είμαστε ακόμη σε θέση να αποκωδικοποιήσουμε πλήρως. Η επιστήμη της αρχαιολογίας εξελίσσεται διαρκώς, και ό,τι σήμερα θεωρείται δεδομένο μπορεί αύριο να ερμηνευθεί διαφορετικά.
Γι' αυτό η προστασία των μνημείων δεν μπορεί να υπακούει αποκλειστικά στις ανάγκες της εποχής αλλά οφείλει να λαμβάνει υπόψη και τις ανάγκες εκείνων που θα έρθουν μετά από εμάς.
Η δημόσια συζήτηση για το νέο νομοσχέδιο δεν αφορά μόνο τη διοίκηση του πολιτισμού. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη σχέση μας με την ιστορία. Η αποτελεσματική διαχείριση, η οικονομική βιωσιμότητα και η εξωστρέφεια αποτελούν θεμιτούς στόχους. Ωστόσο, η επίτευξή τους δεν πρέπει να αποδυναμώνει τον πυρήνα της πολιτιστικής προστασίας, όπως αυτός έχει διαμορφωθεί μέσα από το Σύνταγμα, την ελληνική νομοθεσία και τις διεθνείς συμβάσεις.
Η πολιτιστική κληρονομιά δεν είναι μια επένδυση που δημιουργούμε. Είναι μια παρακαταθήκη που παραλαμβάνουμε. Και η ποιότητα μιας δημοκρατικής κοινωνίας κρίνεται, τελικά, από το αν θα την παραδώσει στις επόμενες γενιές πλουσιότερη σε γνώση, ασφαλέστερη ως προς την προστασία της και ανοιχτή σε όλους τους πολίτες.
Κωνστανίνος Χ.Τζιαμπάσης, αρχαιολόγος
Δημοσίευση σχολίου