Η Ιερά Μονή Παναγία Σουμελά, μαζί με την Ιερά Μονή Βαζελώνος και την Ιερά Μονή Αγίου Γεωργίου Περιστερεώτα, αποτελούν τα τρία σημαντικότερα μοναστικά κέντρα του Πόντου και της ιστορικής περιοχής της Τραπεζούντας. Για περισσότερους από δεκαπέντε αιώνες υπήρξαν φάροι της Ορθοδοξίας, της ελληνικής παιδείας και της πνευματικής ζωής του Ποντιακού Ελληνισμού.
Οι μονές αυτές δεν υπήρξαν μόνο χώροι λατρείας. Υπήρξαν κιβωτοί μνήμης, φύλακες πολύτιμων χειρογράφων, ιερών εικόνων, αυτοκρατορικών κειμηλίων και μαρτυριών της βυζαντινής παρουσίας στον Εύξεινο Πόντο. Ωστόσο, οι διωγμοί των Ελλήνων του Πόντου, οι λεηλασίες των Νεοτούρκων και αργότερα των Κεμαλικών στρατευμάτων οδήγησαν στην καταστροφή και διασπορά πολλών από αυτούς τους θρησκευτικούς και πολιτιστικούς θησαυρούς.
Σήμερα, τα διασωθέντα ιερά κειμήλια αποτελούν ζωντανή απόδειξη της ιστορίας και της αντοχής του Ποντιακού Ελληνισμού, ενώ συνεχίζουν να συγκινούν χιλιάδες προσκυνητές και απογόνους των προσφύγων.
Η ιστορία της Μονής Παναγίας Σουμελά
Η Ιερά Μονή Παναγία Σουμελά αποτελεί το σημαντικότερο σύμβολο του Ποντιακού Ελληνισμού. Χτισμένη στις απόκρημνες πλαγιές του όρους Μελά, νότια της Τραπεζούντας, δέσποζε για αιώνες πάνω από τα δάση και τις χαράδρες του Πόντου, μετατρέποντας το φυσικό τοπίο σε τόπο προσευχής και προσκυνήματος.
Σύμφωνα με την παράδοση, η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας φιλοτεχνήθηκε από τον Ευαγγελιστή Λουκά στη Θήβα κατά τον 4ο αιώνα μ.Χ. Μετά τον θάνατό του, ο μαθητής του Ανανίας μετέφερε την εικόνα στην Αθήνα, όπου αρχικά τοποθετήθηκε στον Παρθενώνα, όταν αυτός είχε μετατραπεί σε χριστιανικό ναό. Αργότερα φυλάχθηκε στον ναό της Μεγάλης Παναγίας κοντά στη Στοά του Αδριανού.
Η παράδοση αναφέρει πως η Παναγία εμφανίστηκε στους μοναχούς Βαρνάβα και Σωφρόνιο, ζητώντας τους να μεταφέρουν την εικόνα στον Πόντο και να ιδρύσουν μοναστήρι προς τιμήν της. Οι δύο μοναχοί ταξίδεψαν στον Εύξεινο Πόντο, επισκέφθηκαν πρώτα τη Μονή Βαζελώνος και στη συνέχεια, το 386 μ.Χ., επί αυτοκράτορα Θεοδοσίου Α΄, ίδρυσαν τη Μονή Σουμελά στο όρος Μελά.
Για περίπου 1.545 χρόνια η εικόνα της Παναγίας παρέμεινε στη Μονή, αποτελώντας αντικείμενο βαθιάς λατρείας. Βυζαντινοί αυτοκράτορες παραχώρησαν προνόμια και χρυσόβουλα, ενώ ακόμη και Οθωμανοί σουλτάνοι εξέδωσαν φιρμάνια προστασίας της μονής. Τα πολύτιμα αφιερώματα, τα ιερά σκεύη και τα κειμήλια φυλάσσονταν σε ειδικά σιδερένια κιβώτια.
Η διάσωση των ιερών κειμηλίων της Σουμελά
Το 1923, μετά τον ξεριζωμό των Ελλήνων του Πόντου και την εκδίωξη των τελευταίων μοναχών, η Μονή Σουμελά εγκαταλείφθηκε στη μοίρα της. Οι λεηλασίες υπήρξαν εκτεταμένες και ανυπολόγιστες. Πριν φύγουν, όμως, οι τελευταίοι μοναχοί, Ιερεμίας και Αμβρόσιος ο Σουμελιώτης, έκρυψαν σε κρύπτη κοντά στο Μετόχι της Αγίας Βαρβάρας τρία από τα σημαντικότερα κειμήλια: τη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας, τον Σταυρό του αυτοκράτορα Εμμανουήλ Γ΄ Μεγαλοκομνηνού και το χειρόγραφο Ευαγγέλιο του Οσίου Χριστοφόρου.
Το 1931, ύστερα από συνεννόηση του Ελευθέριου Βενιζέλου με τον Ισμέτ Ινονού, επετράπη στον μοναχό Αμβρόσιο να επιστρέψει στον Πόντο για να αναζητήσει τα κρυμμένα κειμήλια. Με τη συνοδεία Τούρκου αξιωματικού εντόπισε την κρύπτη και μετέφερε τα ιερά αντικείμενα στην Αθήνα, όπου παραδόθηκαν στον μετέπειτα Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Χρύσανθο Φιλιππίδη. Το 1993, η θαυματουργή εικόνα μεταφέρθηκε με τιμές στη νέα μονή Παναγία Σουμελά Βερμίου, όπου φυλάσσεται έως σήμερα.
Το χειρόγραφο Ευαγγέλιο του Οσίου Χριστοφόρου
Τα ξύλινα εξώφυλλά του καλύπτονται από πορφυρό μεταξωτό ύφασμα και φέρουν αργυρές επιχρυσωμένες διακοσμήσεις. Στο κέντρο δεσπόζει μεγάλος σταυρός με σμαλτωμένα εγκόλπια που απεικονίζουν τον Χριστό, τη Θεοτόκο, τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο και τους Αρχαγγέλους Μιχαήλ και Γαβριήλ.
Το χειρόγραφο αυτό αποτελεί σπάνιο δείγμα βυζαντινής βιβλιοτεχνίας και συνδέεται άμεσα με τη μακραίωνη πνευματική παράδοση των μονών του Πόντου.
Ο Σταυρός του αυτοκράτορα Εμμανουήλ Γ΄ Μεγαλοκομνηνού
Ο Τίμιος Σταυρός του αυτοκράτορα Εμμανουήλ Γ΄ Μέγας Κομνηνός υπήρξε ένα από τα πολυτιμότερα κειμήλια της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας. Το 1390 μ.Χ. ο αυτοκράτορας τον αφιέρωσε στη Μονή της Παναγίας Σουμελά ως πολύτιμη ευλογία.
Ο σταυρός έχει ύψος 22,5 εκατοστά και περιέχει τεμάχια Τιμίου Ξύλου στις κεραίες του. Για περισσότερους από πέντε αιώνες οι μοναχοί ευλογούσαν με αυτόν τους προσκυνητές και τα αφιερώματα της μονής.
Κατά τη Μικρασιατική Καταστροφή θάφτηκε μαζί με τα υπόλοιπα ιερά κειμήλια και διασώθηκε χάρη στην αυτοθυσία των τελευταίων μοναχών.
Η Μονή Βαζελώνος και η εικόνα του Αγίου Ιωάννη Προδρόμου
Η Ιερά Μονή Αγίου Ιωάννη Βαζελώνος θεωρείται το αρχαιότερο μοναστήρι του Πόντου. Η ιστορική εικόνα της Αποτομής του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου διασώθηκε το 1922 από τον ιερομόναχο Διονύσιο Αμαραντίδη, ο οποίος την μετέφερε αρχικά στις Σέρρες.
Για δεκαετίες η εικόνα φυλασσόταν στη Μονή Αγίας Τριάδας Τούμπας Σερρών, μέχρι που το 1970 μεταφέρθηκε με μεγάλες τιμές στον Άγιο Δημήτριο Ελλησπόντου Κοζάνης, όπου ιδρύθηκε η νέα Μονή Βαζελώνος στις πλαγιές του Βερμίου.
Η μεταφορά της εικόνας αποτέλεσε συμβολική επιστροφή του Ποντιακού Ελληνισμού στις χαμένες πατρίδες της μνήμης.
Ο Άγιος Γεώργιος Περιστερεώτας και η μαρμάρινη εικόνα
Η Ιερά Μονή Αγίου Γεωργίου Περιστερεώτα υπήρξε ένα ακόμη μεγάλο πνευματικό κέντρο του Πόντου.
Η μαρμάρινη εικόνα του Αγίου Γεωργίου διασώθηκε χάρη στην τόλμη δύο Ποντίων, οι οποίοι κατάφεραν να τη μεταφέρουν κρυφά στην Ελλάδα τη δεκαετία του 1960 μέσα σε τουριστικό λεωφορείο. Στη συνέχεια το ιερό κειμήλιο τοποθετήθηκε στη νέα μονή που ανεγέρθηκε στο Βέρμιο, στο Ροδοχώρι Νάουσας, όπου παραμένει έως σήμερα ως πολύτιμο σύμβολο της ποντιακής μνήμης.
Ο Ποντιακός Ελληνισμός και η μνήμη των αλησμόνητων πατρίδων
Ο Ποντιακός Ελληνισμός δημιούργησε έναν σπουδαίο πολιτισμό στις ακτές του Εύξεινου Πόντου, διατηρώντας επί αιώνες τη γλώσσα, την πίστη και τις παραδόσεις του ελληνισμού. Τα μοναστήρια της Τραπεζούντας υπήρξαν θεματοφύλακες αυτής της ιστορικής συνέχειας.
Οι διωγμοί και η Γενοκτονία των Ποντίων οδήγησαν στον ξεριζωμό χιλιάδων ανθρώπων από τις πατρίδες τους. Ωστόσο, τα ιερά κειμήλια που διασώθηκαν εξακολουθούν να θυμίζουν την αδιάκοπη παρουσία του ελληνισμού στον Πόντο και να κρατούν ζωντανή τη συλλογική μνήμη.
Σημείωση: Αναδημοσίευση από τον ενημερωτικό ιστότοπο Αναγνώστης Πελοποννήσου την 19.05.2021.
Δημοσίευση σχολίου