Μονεμβασιά – Ο βράχος της μνήμης και της Ιστορίας

 

Η Μονεμβασιά δεν είναι απλώς ένας βράχος. Είναι ένα παλίμψηστο χρόνων, μια κατακόρυφη τομή της ιστορίας, όπου οι στρώσεις των αιώνων ακουμπούν η μία πάνω στην άλλη σαν ασβεστολιθικά φύλλα που αντιστέκονται στη φθορά. Ο βράχος υψώνεται σε μικρή απόσταση από την ανατολική ακτή της Λακωνίας και συνδέεται με τη στεριά μέσω μιας στενής γέφυρας — μιας μοναδικής εισόδου, από όπου προέρχεται και το όνομά της: Μόνη Έμβασις, μία και μοναδική διάβαση προς έναν κόσμο περίκλειστο, φρουρούμενο και μυστηριακό.

Η ίδρυση του οικισμού αποδίδεται στους Λακεδαιμόνιους τον 6ο αιώνα μ.Χ., σε μια εποχή όπου οι σλαβικές επιδρομές και οι αραβικές πειρατείες απειλούσαν τις παράκτιες περιοχές της Πελοποννήσου. Ο βράχος της Μονεμβασιάς, απροσπέλαστος από τρεις πλευρές και οχυρώσιμος από την τέταρτη, αποτέλεσε φυσικό καταφύγιο και ιδανικό σημείο ελέγχου του θαλάσσιου περάσματος ανάμεσα στο Αιγαίο και το Μυρτώο πέλαγος.

Σταδιακά, γύρω από την ακρόπολη της Πάνω Πόλης αναπτύχθηκε χαμηλότερα ένας δεύτερος οικισμός, η Κάτω Πόλη. Έτσι η Μονεμβασιά απέκτησε διπλή οχυρωματική δομή: έναν ουράνιο βράχο αφιερωμένο στη διοίκηση, την άμυνα και την πνευματικότητα, και έναν γήινο, πυκνοκατοικημένο ιστό, όπου άνθισε το εμπόριο, η ναυτιλία και η καθημερινή ζωή.

Κατά τους βυζαντινούς χρόνους, η Μονεμβασιά αναδείχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα λιμάνια της αυτοκρατορίας. Από εδώ διακινούνταν κρασί, λάδι, μετάξι και —το πιο φημισμένο προϊόν— η περίφημη Μαλβαζία, ένα γλυκό κρασί που έγινε ανάρπαστο στις αγορές της Δύσης και έδωσε το όνομά του σε ολόκληρη κατηγορία ευρωπαϊκών οίνων. Η πόλη έγινε κέντρο πλούτου, διοίκησης και πνευματικής ζωής, με λόγιους, μοναχούς και εμπόρους να συνυπάρχουν μέσα στα στενά λιθόστρωτα δρομάκια της.

Μετά από σύντομη παπική κατοχή, η Μονεμβασιά περιήλθε στην Ενετική κυριαρχία το 1464. Το 1540 άρχισε η Α΄ Τουρκοκρατία, μια περίοδος σταδιακής παρακμής, καθώς το εμπορικό δίκτυο μετατοπιζόταν και η άλλοτε κραταιά καστροπολιτεία άρχισε να χάνει τη στρατηγική της σημασία. Το 1690 η πόλη παραδόθηκε ξανά στους Ενετούς, για να ανακαταληφθεί από τους Οθωμανούς το 1715. Τελικά, το 1821 η Μονεμβασιά απελευθερώθηκε πρώτη ανάμεσα στις οχυρές πόλεις της Πελοποννήσου — ένας συμβολικός πρόλογος της Επανάστασης.

Ο οικισμός και οι δύο πόλεις

Η Μονεμβασιά διαιρείται σε δύο τμήματα, το καθένα σε διαφορετικό υψομετρικό επίπεδο και με ξεχωριστή οχύρωση. Η Πάνω Πόλη, σήμερα ακατοίκητη, διατηρεί τα λείψανα πολυάριθμων βυζαντινών και μεταβυζαντινών κτηρίων: οικίες, δεξαμενές, αποθήκες και στρατιωτικά έργα που μαρτυρούν έναν άλλοτε ζωντανό, αυτάρκη κόσμο. Από εδώ η θέα απλώνεται μέχρι το απέραντο γαλάζιο του Αιγαίου, σαν να παρακολουθεί ακόμη τις πορείες των πλοίων και των εποχών.

Στην Πάνω Πόλη δεσπόζει η Αγία Σοφία, ένας οκταγωνικός ναός με τρούλο, που ταυτίζεται από τους ερευνητές με τη Μονή της Οδηγήτριας του 1150. Ο ναός αυτός, με την αυστηρή βυζαντινή του αρχιτεκτονική, λειτουργεί ως πνευματικό ανάλογο του βράχου: συμπαγής, ήρεμος, προσηλωμένος στο αιώνιο.

Η Κάτω Πόλη, κατοικημένη μέχρι σήμερα, αποτελεί ένα ζωντανό αρχαιολογικό τοπίο. Τα ερειπωμένα κτήρια αναστηλώνονται υπό την εποπτεία της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας, αποκαλύπτοντας στρώματα ζωής από τον 12ο έως τον 19ο αιώνα. Περιβάλλεται από προστατευτικό τείχος σε σχήμα Π, με δύο πύλες στα ανατολικά και δυτικά και μία μικρή έξοδο προς τη θάλασσα — μια μυστική διέξοδο, σαν αναπνοή του βράχου προς το υγρό στοιχείο.

Οι ναοί της Κάτω Πόλης – λίθινη θεολογία

Στην Κάτω Πόλη η θρησκευτική αρχιτεκτονική λειτουργεί ως αποτύπωμα των αλλεπάλληλων εποχών.

Ο Ελκόμενος Χριστός, τρίκλιτη θολοσκέπαστη βασιλική με τρούλο και νάρθηκα, διατηρεί κτιστό σύνθρονο και επισκοπικό θρόνο, δείγμα της επισκοπικής σημασίας της πόλης. Οι μεταβυζαντινές εικόνες στο εσωτερικό του διατηρούν την αίσθηση ενός λειτουργικού χρόνου που δεν διακόπηκε ποτέ.

Το Μουσουλμανικό Τέμενος, κτήριο της Α΄ Τουρκοκρατίας του 16ου αιώνα, μετατράπηκε σε φραγκική εκκλησία στην Ενετοκρατία και ξανά σε τζαμί τον 18ο αιώνα. Σήμερα, αποκατεστημένο, στεγάζει την Αρχαιολογική Συλλογή — ένα κτήριο που φέρει επάνω του την ίδια την ιστορία της πόλης, γραμμένη σε στρώματα χρήσεων.

Ο ναός της Παναγίας Μυρτιδιώτισσας, μονόκλιτη βασιλική με τρούλο γύρω στο 1700, και οι ναοί του Αγίου Νικολάου (1703) και της Παναγίας Χρυσαφίτισσας (17ος αιώνας) συγκροτούν ένα δίκτυο μικρών ιερών, όπου η λαϊκή ευσέβεια συναντά τη μνημειακή παράδοση.

Μικρότεροι ναοί, ο Άγιος Ανδρέας, η Αγία Άννα η Καθολική, η Αγία Άννα της Β΄ Ενετοκρατίας, ο Άγιος Δημήτριος, λειτουργούν σαν σημεία σιωπής μέσα στον πυκνό αστικό ιστό, όπως μικρά παρεκκλήσια μνήμης.

Η Μονεμβασιά δεν είναι απλώς ένας τουριστικός τόπος, είναι ένα αρχαιολογικό σώμα, όπου η πέτρα θυμάται. Κάθε θόλος, κάθε πύλη, κάθε λιθόστρωτο δρομάκι αποτελεί μαρτυρία μιας μακράς συνομιλίας ανάμεσα στον άνθρωπο και τον χρόνο. Όποιος περνά τη γέφυρα δεν εισέρχεται απλώς σε μια καστροπολιτεία, εισέρχεται σε μια πυκνή, αρχαιολογική αφήγηση που συνεχίζει να γράφεται.