Τα χαμάμ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας δεν ήταν απλώς λουτρά — ήταν ένας ολόκληρος κόσμος. Ένας κόσμος όπου το νερό λειτουργούσε σαν λεπτή μεμβράνη ανάμεσα στο σώμα, την κοινωνία και την ιστορία· ένας χώρος που αιχμαλώτισε για αιώνες την περιέργεια Ευρωπαίων περιηγητών οι οποίοι, γοητευμένοι από την ατμοσφαιρική του δύναμη, το κατέγραψαν σαν μια τελετουργία που δεν έμοιαζε με καμία άλλη.
Ο πρώτος αχνός: Η είσοδος στον ανατολίτικο μικρόκοσμο
Το χαμάμ, με τους θερμούς του θόλους και τις στρογγυλές οπές φωτός, υποδέχεται τον επισκέπτη σαν μια αναπνοή ζεστής γης. Στο προάγωνα, ο ήχος του νερού που κυλά δημιουργεί τον πρώτο παλμό· αυτόν που θα συνοδεύσει όλη την τελετουργία. Το βλέμμα μαγνητίζεται από το φως που χορεύει στα μάρμαρα — η πέτρα μοιάζει σχεδόν να λιώνει μέσα στον ατμό.
Εκεί, στον πρώτο αυτό χώρο, στάθηκαν κάποτε ταξιδιώτες όπως ο Charles de Peyssonnel, Γάλλος πρόξενος στη Σμύρνη του 18ου αιώνα, ο οποίος περιέγραψε τα χαμάμ ως «ναούς της καθαριότητας», επισημαίνοντας ότι ο επισκέπτης "σκορπίζει την κούρασή του στους ατμούς". Ο ήχος των σταγόνων, η ζωντάνια των συνομιλιών και η μυρωδιά του σαπουνιού ήταν για εκείνον η πρώτη γεύση της ζωής στην Ανατολή.
Ανάμεσα σε ατμούς και φως: Ο κύριος θάλαμος
Μπαίνοντας στον θερμότερο χώρο, η ατμόσφαιρα αλλάζει — γίνεται παχύρρευστη, σχεδόν χειροπιαστή. Τα μάρμαρα ακτινοβολούν μια ζεστασιά που μοιάζει ανεξάντλητη. Το σώμα χαλαρώνει, η αναπνοή βαθαίνει, και οι αισθήσεις οξύνονται με τρόπο σχεδόν τελετουργικό.
Ο Ολλανδός περιηγητής Cornelis de Bruyn παρατηρούσε ότι η εμπειρία μέσα στο χαμάμ «διαλύει την αμηχανία της καθημερινότητας», επιτρέποντας στον ταξιδιώτη να ενταχθεί φυσικά στην κοινωνία που λούζεται γύρω του. Στα σχέδιά του απεικονίζει τους θόλους με μικρές φωτεινές οπές — σαν νυχτερινό ουρανό μέσα σε πέτρινη μήτρα θερμότητας.
Η υφή του αέρα είναι σχεδόν βελούδινη· το φως παίζει με τον ατμό καθώς αυτός ανεβαίνει από τα ζεστά σιντριβάνια. Οι μυρωδιές από γιασεμί, σαπούνι ελαιολάδου και βότανα συνθέτουν μια αργή, σχεδόν μυσταγωγική συμφωνία. Το ξύσιμο του κεσέ πάνω στο σώμα, ο υπόκωφος παφλασμός ενός τάσιου που αδειάζει, οι ανάσες των λουόμενων: όλα δημιουργούν έναν ρυθμό που μόνο το χαμάμ γνωρίζει.
Γυναικείοι κόσμοι πίσω από πέτρινους τοίχους
Στα γυναικεία χαμάμ, η ατμόσφαιρα αποκτά άλλη υφή. Το περιγράφει με γλαφυρότητα η Lady Mary Wortley Montagu, από τις πιο διάσημες επισκέπτριες της Ανατολής τον 18ο αιώνα. Στις επιστολές της μιλά για γυναίκες «που λάμπουν μέσα σε χρώματα και υδρατμούς», για έναν χώρο που μοιάζει να αναπνέει με τη ζωντάνια μιας κοινωνίας κρυμμένης από τα μάτια του δημόσιου κόσμου.
Εκεί, τα αρώματα είναι πιο γλυκά, τα χρώματα πιο έντονα: ρόδινα πεστεμάλια, χρυσές κλωστές, κοσμήματα που αντανακλούν το φως πάνω στον ατμό. Η Lady Montagu δεν κρύβει την έκπληξή της μπροστά στη φυσικότητα και την ελευθερία με την οποία οι γυναίκες κινούνται· περιγράφει τις φιλικές τους συνευρέσεις σαν μικρές γιορτές, όπου το λουτρό είναι αφορμή και όχι σκοπός.
Για τους Οθωμανούς, το χαμάμ δεν ήταν απλώς μια ανάγκη υγιεινής — ήταν ένας θεσμός. Εκεί συζητιούνταν νέα της αγοράς, έκλειναν συμφωνίες, γίνονταν προετοιμασίες γάμων, δημιουργούσαν φιλίες. Ήταν ένας από τους λίγους χώρους όπου κοινωνικές τάξεις και ηλικίες συναντιούνταν χωρίς αυστηρή ιεράρχηση.
Ο Αυστριακός Joseph von Hammer-Purgstall σημειώνει στα απομνημονεύματά του πως το χαμάμ ήταν ο χώρος όπου μπορούσε να «διαβάσει» κανείς την κοινωνία καλύτερα από οπουδήποτε αλλού — στον τρόπο που μιλούσαν οι άνθρωποι, στον τρόπο που ξεκουράζονταν, στο πώς μοιράζονταν τον χώρο.
Ένα μνημείο που ανασαίνει ακόμη
Σήμερα, πολλά οθωμανικά χαμάμ έχουν μετατραπεί σε μουσεία ή πολιτιστικούς χώρους, άλλα όμως λειτουργούν ακόμη, προσφέροντας στους επισκέπτες μια εμπειρία που μοιάζει να έρχεται ατόφια από το παρελθόν. Όποιος σταθεί μέσα σε έναν παλιό θόλο, με το φως να διαπερνά τις μικρές οπές και τον ατμό να περιβάλλει το σώμα, είναι δύσκολο να μη νιώσει πως ο χρόνος γίνεται πιο μαλακός· πως η ιστορία δεν μένει έξω από τον χώρο, αλλά κυλά μαζί με το νερό.
Για τους περιηγητές του παρελθόντος και για όσους συνεχίζουν να αναζητούν σήμερα τη γοητεία ανατολίτικων τελετουργιών, το χαμάμ παραμένει μια εμπειρία που δεν μπορεί να συγκριθεί με καμία άλλη. Ο λόγος για τα χαμάμ, όπως τα είδαν περισσότεροι από 100 ευρωπαίοι περιηγητές για τρεις αιώνες, από τον 16ο έως τον 19ο αι.
Από τις πρώιμες, αποστασιοποιημένες καταγραφές έως τις πιο βιωματικές, σχεδόν λογοτεχνικές αφηγήσεις του 18ου και 19ου αιώνα, από τον θαυμασμό της αρχιτεκτονικής και της οργάνωσης, έως την εμμονή με το σώμα, το φύλο και την κοινωνική συνύπαρξη και με έμφαση στα γυναικεία χαμάμ, ενός χώρου κατεξοχήν απρόσιτου, που ωστόσο τροφοδότησε πλούσιες –και συχνά αντιφατικές– περιγραφές, οι ιδιαίτεροι αυτοί χώροι βρίσκονται στο επίκεντρο της έρευνας που πραγματοποιήσαν οι ιστορικοί Ιόλη Βιγγοπούλου και Αλίκη Ασβεστά. Και η οποία αποτελεί τον πυρήνα της έκδοσης «Με τους Ευρωπαίους περιηγητές στα χαμάμ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. Ένας κόσμος όπου το φως, ο ατμός, η πέτρα και ο άνθρωπος συνδέονται σαν κομμάτια της ίδιας ανάσας.
Δημοσίευση σχολίου