Υπάρχουν λέξεις που δεν τις μαθαίνεις από λεξικά. Τις ακούς σε αυλές, σε καφενεία που μυρίζουν καφέ και θαλασσινό αλάτι, σε φωνές χαμηλωμένες από τον ήλιο. Στη Σικελία, μια τέτοια λέξη είναι το futtitinni. Δεν λέγεται εύκολα. Λέγεται όταν πρέπει.
Τη λένε συνήθως αφού προηγηθεί μια ιστορία: μια αδικία, μια απώλεια, μια μικρή ή μεγάλη ήττα. Κάποιος μιλά, ξεδιπλώνει τον θυμό του, τον πόνο του, τη σύγχυση. Κι έπειτα, ένας άλλος –πιο μεγάλος, πιο ήσυχος– κουνά ελαφρά το χέρι, σαν να διώχνει μια μύγα, και λέει: futtitinni. Όχι δυνατά. Σχεδόν τρυφερά.
Και κάτι αλλάζει.
Η στιγμή που η λέξη γίνεται καταφύγιο
Το futtitinni δεν έρχεται για να ακυρώσει όσα ειπώθηκαν. Δεν σβήνει τον πόνο, ούτε τον κοροϊδεύει. Στέκεται δίπλα του. Λέει: «Σε βλέπω. Αλλά δεν θα σε αφήσω να με καταπιείς».
Ο ηθοποιός Τζουζέπε Καποντικάσα λέει πως αυτή η λέξη είναι «μια ευλογία μεταμφιεσμένη σε χοντροκομμένη έκφραση». Κι ίσως γι’ αυτό αντέχει. Γιατί γεννήθηκε σε τόπο σκληρό, σε γη που έμαθε να θρηνεί και να γελά σχεδόν ταυτόχρονα.
Στη Σικελία, το futtitinni είναι τρόπος να συνεχίζεις. Όχι επειδή δεν πονάς, αλλά επειδή αρνείσαι να γίνεις μόνο ο πόνος σου.
Μια λέξη φτιαγμένη από ιστορία και σκόνη αιώνων
Η σικελική διάλεκτος είναι ένα μωσαϊκό. Κάθε λέξη της κουβαλά στρώματα ιστορίας: αρχαίους Έλληνες, Άραβες γεωγράφους, Νορμανδούς κατακτητές, Ισπανούς διοικητές. Όλα πέρασαν από το νησί και κάτι άφησαν πίσω τους.
Το futtitinni γεννήθηκε μέσα σε αυτό το πολύγλωσσο τοπίο. Δεν είναι εκλεπτυσμένο. Δεν ζητά άδεια. Όπως και οι άνθρωποι που το χρησιμοποιούν. Η σημασία του γλιστρά ανάμεσα στις γλώσσες και δεν παγιδεύεται εύκολα: «άστο», «μην το κάνεις βάρος», «μην αφήνεις τα πάντα να σε πληγώνουν».
Μα στην πραγματικότητα, λέει κάτι πιο βαθύ: δεν είναι όλα για να τα κρατάς μέσα σου.
Από την ωμή ρίζα στην ήρεμη σοφία
Η ετυμολογία του futtitinni είναι σκληρή, σχεδόν προκλητική. Έρχεται από λέξεις με καθαρά σωματική, σεξουαλική σημασία. Όμως, όπως συμβαίνει συχνά με τις λέξεις που επιβιώνουν, απομακρύνθηκε από την κυριολεξία της και μεταμορφώθηκε.
Έγινε φίλτρο. Έγινε όριο.
Το futtitinni δεν σημαίνει αδιαφορία. Σημαίνει επιλογή. Τι αξίζει να μείνει; Τι πρέπει να φύγει; Τι δεν αξίζει τον κόπο να σε ακολουθήσει μέχρι το βράδυ, μέχρι τον ύπνο σου, μέχρι την καρδιά σου;
Οι Σικελοί λένε πως είναι η τέχνη να αφήνεις τα περιττά έξω από την ψυχή. Όχι από σκληρότητα, αλλά από αυτοσεβασμό.
Η αντοχή ως μορφή χιούμορ
Σε έναν τόπο όπου οι δυσκολίες ήταν πάντα παρούσες, το χιούμορ έγινε ασπίδα. Όχι το επιφανειακό γέλιο, αλλά εκείνο που αφήνει χώρο να αναπνεύσεις. Το futtitinni γεννήθηκε από αυτή την ανάγκη: να μη γονατίσεις κάτω από το βάρος των πραγμάτων.
Δεν είναι φυγή. Είναι μια μικρή απόσταση από το δράμα, τόσο όσο χρειάζεται για να σταθείς όρθιος. Να δεις τα πράγματα από λίγο πιο μακριά. Να πεις: «Δεν θα γίνω αυτό που με πλήγωσε».
Κάποιες φορές συνοδεύεται από μια χειρονομία, σαν να πετάς κάτι πίσω από τον ώμο. Μια αόρατη πέτρα. Ένα βάρος.
Γιατί το Futtitinni επιστρέφει σήμερα
Σήμερα, το futtitinni ξανακούγεται. Κυκλοφορεί σε ιστορίες, σε μικρά κείμενα, σε εικόνες στο διαδίκτυο. Όχι επειδή έγινε μόδα, αλλά επειδή η εποχή κουράστηκε.
Κουράστηκε από τη συνεχή ένταση, από την απαίτηση να τα παίρνουμε όλα σοβαρά, από την ιδέα ότι κάθε αποτυχία είναι καταδίκη. Το futtitinni έρχεται ήσυχα και λέει: «Όχι όλα. Όχι πάντα. Όχι τόσο βαριά».
Δεν υπόσχεται λύσεις. Προσφέρει όμως κάτι σπάνιο: ανακούφιση.
Μια λέξη που δεν ακυρώνει τη ζωή, αλλά την κάνει υποφερτή
Ίσως, τελικά, το futtitinni να είναι μια λέξη για εκείνες τις στιγμές που δεν υπάρχει απάντηση. Όταν δεν μπορείς να αλλάξεις τα πράγματα, αλλά μπορείς να αλλάξεις τον τρόπο που τα κουβαλάς.
Και τότε, σχεδόν ψιθυριστά, σαν συμβουλή από κάποιον που έχει ζήσει λίγο παραπάνω, ακούγεται ξανά: Futtitinni.
Όχι ως αδιαφορία. Αλλά ως πράξη ελευθερίας.
Κωνσταντίνος Χ. Τζιαμπάσης
Δημοσίευση σχολίου