Το σπάνιο ψηφιδωτό του Ύπνου στο Ριζαν (Κοτόρ) του Μαυροβουνίου

Αυτό είναι το μόνο γνωστό μωσαϊκό παγκοσμίως που απεικονίζει τον Έλληνα θεό του ύπνου, τον Ύπνο.

Το Ριζάν είναι ένα μικρό, παραθαλάσσιο χωριό που βρίσκεται στη βορειότερη ακτή του Κόλπου του Κότορ στο Μαυροβούνιο. Νέες κατασκευές που χτίστηκαν για να καλωσορίσουν τους τουρίστες αναμειγνύονται ελεύθερα με μεγαλύτερα οικοδομικά τετράγωνα που χτίστηκαν κατά την εποχή της Γιουγκοσλαβίας (SFRJ), αλλά κρυμμένα πίσω και κάτω από αυτά, υπάρχουν ερείπια παλαιότερων, πολύ παλαιότερων οικισμών. Στην πραγματικότητα, το Ριζάν είναι ο παλαιότερος οικισμός στον Κόλπο του Κότορ και ήταν ελληνική αποικία. Ήδη από τον 4ο αι. π.Χ., ένα αρχαίο χειρόγραφο με τίτλο Ψευδο-Σκύλαξ αναφέρει τον Ρίζων (σημερινό Ριζάν) όταν περιγράφει μια εμπορική διαδρομή γύρω από τη Μεσόγειο Θάλασσα. Κατά τον 1ο και 2ο αι, ο οικισμός Ρίζων τελικά έφτασε στο απόγειο της ακμής και της σημασίας του ως τμήμα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Στις αρχές του 20ού αιώνα, τα ερείπια μιας κατοικίας ευγενών που ονομάζεται Βίλα Ουρμπάνα (γνωστή και ως Βίλα Ρομάνα) ανακαλύφθηκαν τυχαία από μια ομάδα εργατών που είχαν αναλάβει την ασφαλτόστρωση ενός δρόμου.

Το έτος 1930, έγιναν κάποιες σωστικές ανασκαφές, αλλά το μέτριο εξωτερικό της Βίλας Ουρμπάνα και αρκετά στρώματα μπάζα που κάλυπταν τα ψηφιδωτά έπεισαν τους ειδικούς ότι δεν άξιζε να συνεχιστούν. Η πλήρης έκταση και σημασία αυτού του ευρήματος δεν προσδιορίστηκε μέχρι το 1957, όταν οι ανασκαφές επαναλήφθηκαν. Μετά από τρία χρόνια εργασίας, πέντε ψηφιδωτά εκτέθηκαν για να τα δουν όλοι.

Συνολικά, υπάρχουν επτά δωμάτια στη Βίλα Ουρμπάνα και οριοθετούνται από ό,τι έχει απομείνει από τους αρχικούς τοίχους. Από αυτά τα δωμάτια, μόνο πέντε είναι ανοιχτά στο κοινό, καθώς οι εργασίες αποκατάστασης στα υπόλοιπα δύο δεν έχουν ακόμη ολοκληρωθεί. Επιπλέον, υπάρχει ένα κελί με αρκετές κολόνες που ανήκαν στη βίλα και αγγεία με κελύφη από μαλάκια που διασώθηκαν.

Ψηφίδες τριών χρωμάτων χρησιμοποιήθηκαν όπως και στα περισσότερα ρωμαϊκά ψηφιδωτά του Ρίζων. Οι λευκές ψηφίδες είναι κατασκευασμένες από υλικό που βρίσκεται στην περιοχή, ενώ οι μαύρες και οι μπλε-γκρι ψηφίδες εισήχθησαν από άλλες περιοχές. Τα ψηφιδωτά παρουσιάζουν διαφορετικά μοτίβα, ανάλογα με τη χρήση κάθε δωματίου. Για παράδειγμα, στο πολεμικό δωμάτιο, το ψηφιδωτό απεικονίζει έναν αριθμό δικέφαλων πελεκών και μια ροζέτα, που συμβόλιζε τη δύναμη. 

Παρόμοιο είναι το θέμα της αίθουσας υποδοχής, αλλά αντί για ροζέτα, στο κέντρο του δωματίου βρίσκεται ο ήλιος, που συμβολίζει τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Κατάλληλα, τα καλαμάρια και το κρασί μπορούν να αναγνωριστούν σαφώς στην τραπεζαρία, ενώ τα ψηφιδωτά στο δωμάτιο που προορίζεται για ανάπαυση αποτελούνται από μια ασπρόμαυρη σκακιέρα. Ωστόσο, το αριστούργημα αυτών των ψηφιδωτών βρίσκεται στην κύρια κρεβατοκάμαρα, όπου ο θεός του ύπνου, ο ΥΠΝΟΣ, που απεικονίζεται να ξαπλώνει σε μαξιλάρια. Αυτή είναι η μόνη εικόνα των Ρωμαϊκών Ψηφιδωτών της Ρίζας που χρησιμοποιεί ψηφίδες με περισσότερα από τρία χρώματα.

Μέχρι σήμερα, αυτό είναι το μόνο ψηφιδωτό στον κόσμο που απεικονίζει τον Ύπνο. Δίπλα στο δωμάτιο με το πορτρέτο του Ύπνου βρίσκεται η είσοδος σε έναν υπόγειο θάλαμο, ο σκοπός του οποίου έχει προβληματίσει τους αρχαιολόγους εδώ και δεκαετίες.

του Κων/νου Τζιαμπάση, αρχαιολόγου