Το κρυφό μυστήριο του Καποδίστρια από την Καρολίνα Μέρμιγκα

 

Υπάρχουν πρόσωπα της Ιστορίας που δεν ανήκουν ούτε στον χρόνο τους ούτε στους μεταγενέστερους. Στέκουν ανάμεσα, σαν σκιές που επιμένουν να επιστρέφουν. Ο Ιωάννης Καποδίστριας είναι ένα τέτοιο πρόσωπο. Κάθε εποχή τον ξαναδιαβάζει αλλιώς: άλλοτε ως σωτήρα, άλλοτε ως αυταρχικό, άλλοτε ως τραγικό ιδεαλιστή. Το βιβλίο της Καρολίνας Μέρμηγκα Κάτι κρυφό μυστήριο έρχεται να προστεθεί σε αυτή τη μακρά συνομιλία, όχι για να την κλείσει, αλλά για να την βαθύνει.

Η Μέρμηγκα δεν γράφει μια ακόμη βιογραφία. Δεν επιχειρεί να ευθυγραμμίσει τη ζωή του Καποδίστρια με τις υποσημειώσεις των αρχείων, αλλά να την ακούσει όπως ακούει κανείς έναν άνθρωπο τη νύχτα: μέσα από θραύσματα μνήμης, μαρτυρίες, σιωπές και μικρές φράσεις που αποκαλύπτουν περισσότερα απ’ όσα λένε. Η ιστορία, στο βιβλίο αυτό, δεν είναι χρονολόγιο. Είναι σκηνή θεάτρου όπου οι ρόλοι αλλάζουν, οι μάσκες πέφτουν και η τραγωδία ωριμάζει αργά.

Ο τίτλος —Κάτι κρυφό μυστήριο— λειτουργεί σαν υπόγειος παλμός. Δεν δηλώνει κάποιο συγκεκριμένο μυστικό, αλλά το αίνιγμα της ίδιας της προσωπικότητας του Καποδίστρια: πώς ένας άνθρωπος τόσο βαθιά ευρωπαϊκός, τόσο πειθαρχημένος στη λογική του κράτους, μπορούσε να αγαπήσει τόσο παθιασμένα μια Ελλάδα που δεν υπήρχε ακόμη παρά μόνο ως πληγή και προσδοκία;

Η αφήγηση μοιράζεται σε δύο φωνές: του Δημήτριου Αρλιώτη και του Νικολάου Σπηλιάδη. Δεν είναι απλώς αφηγητές, είναι μάρτυρες. Και όπως κάθε μάρτυρας, βλέπουν όχι μόνο αυτό που συμβαίνει, αλλά αυτό που πιστεύουν πως συμβαίνει. Μέσα από αυτούς, ο Καποδίστριας προβάλλει άλλοτε ως οραματιστής και άλλοτε ως μοναχικός διοικητής ενός αχανούς χάους. Η αλήθεια του δεν είναι μία, είναι ένα σύνολο αντανακλάσεων.

Στο πρώτο μέρος, τον ακολουθούμε στην Ευρώπη των Αυλών, των συνεδρίων, των διπλωματικών μηχανισμών. Εκεί όπου οι λαοί είναι πιόνια και οι αποφάσεις γράφονται με μελάνι που μυρίζει αίμα. Ο Καποδίστριας κινείται ανάμεσα σε βασιλιάδες και υπουργούς, κουβαλώντας όμως πάντα μέσα του μια μικρή, ταπεινωμένη πατρίδα. Είναι Έλληνας χωρίς κράτος και κρατικός άνδρας χωρίς χώρα. Αυτή η αντίφαση γίνεται η μοίρα του.

Στο δεύτερο μέρος, όταν πατά το χώμα της Ελλάδας, η τραγωδία πυκνώνει. Η χώρα που βρίσκει δεν είναι αυτή που ονειρευόταν. Είναι μια γη εξαντλημένη από τον πόλεμο, διαμελισμένη από φατρίες, γεμάτη ανθρώπους που ξέρουν να πολεμούν αλλά όχι να διοικούνται. Ο Καποδίστριας προσπαθεί να φυτέψει θεσμούς σε ξερότοπο. Σχολεία, διοίκηση, στρατός, νόμισμα, γεωργία — όλα πρέπει να γίνουν τώρα, πριν η ελευθερία μετατραπεί σε νέο χάος.

Αλλά η Ιστορία σπάνια συγχωρεί την τάξη. Εκείνος που επιχειρεί να οργανώσει, συχνά θεωρείται τύραννος. Και έτσι ο Κυβερνήτης, που δεν πήρε ποτέ μισθό, που δεν έχτισε παλάτια για τον εαυτό του, κατηγορείται για δεσποτισμό από ανθρώπους που δεν αντέχουν κανένα νόμο πάνω από τη δική τους βούληση.

Η Μέρμηγκα γράφει αυτό το δράμα χωρίς ρητορεία. Το χτίζει με επιστολές, ντοκουμέντα, βιογραφικά ίχνη, μικρά καθημερινά επεισόδια. Ο Καποδίστριας αναδύεται όχι ως μάρμαρο αλλά ως σώμα: κουρασμένο, άγρυπνο, διαρκώς εκτεθειμένο. Και όσο πλησιάζει το τέλος, τόσο γίνεται σαφές πως η δολοφονία του δεν ήταν απλώς πολιτικό γεγονός, αλλά ένα τελετουργικό θυσίας.

Ίσως, τελικά, αυτό να είναι το «κρυφό μυστήριο» του τίτλου: ότι οι κοινωνίες χρειάζονται κάποιον να σκοτώσουν για να μπορέσουν μετά να τον αγαπήσουν. Ο Καποδίστριας έγινε εθνικό σύμβολο μόνο όταν έπαψε να είναι ζωντανός άνθρωπος.

Και το βιβλίο της Καρολίνας Μέρμηγκα, με τη χαμηλόφωνη δύναμή του, μας θυμίζει πως πίσω από κάθε σύμβολο υπάρχει πάντα μια μοναχική μορφή που περπάτησε μέσα στο σκοτάδι πιστεύοντας, μέχρι τέλους,
στο φως.

Σημείωση: Το βιβλίο της Καρολίνας Μέρμηγκα κυκλοφόρησε πριν από 4 περίπου χρόνια και στη συντακτική ομάδα του ArgolidasNews είχαμε την ευκαιρία να το επαναφέρουμε στη μνημη μας, με την ευκαιρία της ταινίας του Γιάννη Σμαραγδή "Καποδίστριας" .