Γέμα Τζαμαλούκα | Γράμμα σε ένα νέο άνθρωπο

 

Φωτογραφίες δημιουργημένες με την χρήση τεχνητής νοημοσύνης

Ο λόγος του Ισοκράτη κατά τον 4^ο Αιώνα, σε μια περίοδο παρακμής τής Αθήνας, είναι μια  διαχρονική παρακαταθήκη για νουθεσίες στους νέους ανθρώπους που ξεκινούν τη ζωή τους. Απευθύνεται στον γιό του πεθαμένου φίλου του, Δημόνικο. Είναι ένας λόγος γεμάτος με Πυθαγορική σοφία και Δελφικά παραγγέλματα, ένας λόγος τόσο πυκνός που μια γηραιά φιλόλογος που αγαπούσε την εργασία της, μου είπε: Αν όλη η Ελληνική Γραμματεία καταστρεφόταν, το γράμμα του Ισοκράτη: «Προς Δημόνικον», αρκεί σαν πνευματικό εφόδιο και σαν πυξίδα στους νέους.

Αναφέρω λοιπόν κάποια σημαντικά αποσπάσματα σε ελεύθερη απόδοση αυτού του λόγου.

«...Σε πολλά πράγματα βέβαια, Δημόνικε, θα βρούμε πολύ διαφορετικές τις γνώμες των ανθρώπων, επειδή διαφέρουν πάρα πολύ στον μεταξύ τους τρόπο συμπεριφοράς. Γιατί οι μεν περισσότεροι  τιμούν τους φίλους τους μόνο όταν είναι παρόντες, οι δε ευγενείς άνθρωποι τους αγαπούν και όταν ακόμα βρίσκονται μακριά και οι μεν συναναστροφές των κακών συνήθως δεν περνάει λίγος καιρός που διαλύονται, ενώ τις φιλίες των ευγενών δεν μπορούν να σβήσουν όλοι οι αιώνες.

 Σου έστειλα δώρο αυτόν εδώ τον λόγο, σαν απόδειξη μεν της αγάπης μου προς εσένα, σημείον δε της φιλίας  μου προς τον Ιππόνικο, τον πατέρα σου  γιατί τα παιδιά, όπως  κληρονομούν την περιουσία, έτσι πρέπει να κληρονομούν και την πατρική φιλία....

......Αλλά όμως και του πατέρα σου τα φρονήματα αν θυμηθείς, θα έχεις παράδειγμα συγγενικό και καλό γι΄αυτά τα οποία σου λέω· γιατί δεν πέρασε την ζωή του αδιαφορώντας για την αρετή και τεμπελιάζοντας, αλλά το μεν σώμα γύμναζε με κόπους, για την ψυχή δε περιφρονούσε τους κινδύνους· ούτε υπερβολικά αγαπούσε τα πλούτη, αλλά απολάμβανε μεν τα τωρινά αγαθά, σαν θνητός, εφρόντιζε όμως  για την περιουσία του, σαν να ήταν αθάνατος· και δεν κανόνιζε την ζωή του φτωχικά, αλλά αγαπούσε το ωραίο και την ευπρέπεια και δεν ξεχώριζε τον εαυτόν του από τους φίλους και περισσότερο εκτιμούσε αυτούς, οι οποίοι ζητούσαν την φιλία του παρά τους συγγενείς· γιατί θεωρούσε, ότι πολύ περισσότερο ταιριάζει στη φιλία η φύση από την συγγένεια και η αυθόρμητη κλίση από την κατ’ ανάγκη συγγενική σχέση....

... Οι μεν ζωγράφοι Είναι ανόητο να ζωγραφίζουν τα ωραία από τα ζώα, τα δε παιδιά να μη μιμούνται τους σπουδαίους από τους γονείς. Και εσύ πρέπει να κοιτάζεις, πώς θα γίνεις εφάμιλλος με τα κατορθώματα του πατέρα σου.  Έτσι όμως δεν μπορεί να σκεφθεί, εκείνος ο οποίος δεν έχει διδαχθεί πολλά και ωραία μαθήματα· γιατί τα μεν σώματα αυξάνουν με τις γυμναστικές ασκήσεις, ενώ η ψυχή αυξάνει με ηθικούς λόγους. Γι’ αυτό εγώ θα προσπαθήσω να σε συμβουλεύσω σύντομα, με ποια κατορθώματα μπορείς να προκόψεις πάρα πολύ στην αρετή και να αποκτήσεις υπόληψη ανάμεσα στους άλλους ανθρώπους.

   Πρώτα μεν λοιπόν να είσαι ευσεβής προς τους  θεούς, προ πάντων μαζί με τους άλλους πολίτες.  Να φέρεσαι προς τους γονείς έτσι, όπως θα επιθυμούσες να φέρονται προς εσένα τα παιδιά σου, τους φίλους να σέβεσαι και να πείθεσαι στους νόμους..... συνήθιζε τον εαυτό σου να είσαι όχι σκυθρωπός αλλά σκεπτικός· γιατί για μεν το πρώτο θα φανείς υπερόπτης, ενώ για το δεύτερο θα φανείς φρόνιμος.  Να γυμνάζεσαι σωματικά όχι σε εκείνα τα αγωνίσματα που αποβλέπουν στη σωματική ισχύ, αλλά στην υγεία. Αυτό δε μπορείς να το πετύχεις αν σταματάς την άσκηση ενώ ακόμη μπορείς να κοπιάζεις. (Μηδέν άγαν)

Ούτε το αδιάντροπο γέλιο να αγαπάς ούτε να ευχαριστιέσαι με θρασείς λόγους· γιατί το μεν ένα είναι ανόητο, το δε άλλο εξωφρενικό. Όσα είναι άτιμα να κάνεις, ούτε και να τα λες δεν είναι καλό· Εάν ποτέ κάνεις κακή πράξη, να μην ελπίζεις ότι θα διαφύγεις την προσοχή κανενός· διότι και αν διαφύγεις την προσοχή των άλλων θα γίνεις φανερός στον εαυτό σου.

Να έχεις υπ’ όψιν σου, ότι σε σένα ταιριάζει πάρα πολύ να έχεις ντροπαλότητα, δικαιοσύνη και σωφροσύνη· γιατί με αυτά μου φαίνεται, ότι στολίζεται το ήθος των νέων. Μπορείς δε να πετύχεις, αν φαίνεσαι, ότι δεν κάνεις αυτά, για τα οποία θα κατηγορούσες τους άλλους αν τα έκαναν.

Εάν είσαι φιλομαθής, θα είσαι και πολυμαθής· αυτά μεν που γνωρίζεις, να τα διαφυλάττεις με επιμελείς ασκήσεις, όσα δε δεν έχεις μάθει, να τα προσλαμβάνεις με την επιστημονική εργασία· διότι είναι εξ ίσου κακό, όταν ακούσεις έναν χρήσιμο λόγο να μην τον μάθεις και όταν δίνεται κάποιο καλό από τους φίλους να μη το πάρεις. Να αφιερώνεις τις ώρες της ανάπαυσης στο να ακούς με επιμέλεια χρήσιμα λόγια, γιατί έτσι εκείνα τα οποία οι άλλοι έχουν βρει με δυσκολία, σε σένα θα συμβεί να τα μαθαίνεις εύκολα. Να έχεις υπ’ όψιν σου, ότι πολλά μαθήματα είναι καλύτερα από πολλά κτήματα· γιατί τα μεν κτήματα μας αφήνουν γρήγορα, ενώ τα μαθήματα μένουν σε όλα μας τα χρόνια. Η σοφία μόνη από όλα τα κτήματα είναι αθάνατη. Να μη δυσκολεύεσαι να διασχίζεις μεγάλο δρόμο προς εκείνους οι οποίοι είναι ικανοί να διδάσκουν κάτι το χρήσιμο· γιατί είναι ανόητο οι μεν έμποροι να περνούν τόσο μεγάλα πέλαγα για να κάμουν μεγαλύτερη την περιουσία τους, οι δε νέοι να μην υπομένουν ούτε τα κατά ξηράν ταξίδια, για να καλυτερεύσουν την διάνοιά τους (Παιδείας αντέχου).

Κατά την συμπεριφορά να είσαι ευγενής και κατά την ομιλία καταδεκτικός· και ευγένεια μεν είναι να χαιρετάς όσους συναντάς, καταδεκτικότητα δε το να συνομιλείς μαζί τους με οικειότητα. Να τα έχεις μεν καλά με όλους, να συναναστρέφεσαι όμως τους καλύτερους· γιατί έτσι στους μεν δεν θα είσαι μισητός, στους δε άλλους  θα είσαι αγαπητός. Να μη κάνεις πυκνές επισκέψεις στους ίδιους ανθρώπους, ούτε μακροχρόνιες για τα τα ίδια πράγματα· γιατί  θα επέλθει σε όλους κορεσμός. (Μη ποιού συχνάς τας διατριβάς τοις αυτοίς)

Γύμναζε τον εαυτό σου σε θεληματικούς κόπους, για να μπορείς να υποφέρεις και τους ακούσιους. Να είσαι εγκρατής σε όλα εκείνα, από τα οποία είναι κακό να κυριεύεται η ψυχή, δηλαδή στο κέρδος, στην οργή, στην ηδονή, στην λύπη· θα είσαι δε εγκρατής, εάν θεωρείς, ότι κέρδη μεν είναι εκείνα με τα οποία θα προοδεύσεις και όχι εκείνα με τα οποία θα πλουτήσεις. Στην οργή (θα είσαι εγκρατής) (Θυμού κράτει), εάν φέρεσαι σ’ αυτούς που έσφαλλαν καθ’ όμοιον τρόπο, όπως θα είχες την αξίωση να φέρονται οι άλλοι προς σε, όταν έσφαλες. Στις λύπες (θα είσαι εγκρατής), εάν παρατηρείς τα ατυχήματα των άλλων και υπενθυμίζεις στον εαυτό σου, ότι όλοι είμαστε άνθρωποι.

Να διατηρείς τα μυστικά, τα οποία σου εμπιστεύονται και να μην κάνεις κανένα φίλο, προτού εξετάσεις πώς έχει μεταχειριστεί τους προηγούμενους  φίλους του· να περιμένεις ότι αυτός θα συμπεριφερθεί και προς εσένα με τον ίδιο τρόπο, όπως και προς εκείνους. Να γίνεσαι φίλος με κάποιον αργά, όταν όμως γίνεις να προσπαθείς να παραμένεις· γιατί είναι κακό το να μην έχεις κανένα φίλο όπως επίσης κακό  και το να αλλάζεις πολλούς συντρόφους. Τους φίλους σου δοκίμαζέ τους,  εάν, χωρίς να έχεις ανάγκη, προσποιειθείς ότι έχεις. Όσα μπορούν να ειπωθούν, να τους τα ανακοινώνεις, σαν να επρόκειτο περί μυστικών, γιατί αν μεν αποτύχεις, δεν θα βλαφθείς σε τίποτε · αν δε επιτύχεις, θα γνωρίσεις καλύτερα τον χαρακτήρα τους.... ... Θα εξυπηρετήσεις μάλιστα τους φίλους καλύτερα, εάν δεν περιμένεις τις παρακλήσεις τους, αλλά εάν αυτόκλητος τους βοηθάς στις κακές περιστάσεις....  

Να αποδέχεσαι από τους φίλους όχι μόνο εκείνους οι οποίοι λυπούνται για τα κακά αλλά και εκείνους, οι οποίοι δεν φθονούν για τα καλά· γιατί πολλοί μεν συλλυπούνται εκείνους, οι οποίοι ατυχούν, φθονούν όμως εκείνους, οι οποίοι ευτυχούν...

... Να έχεις γούστο στο ντύσιμο, αλλ’ όχι να αγαπάς τον περιττό στολισμό· είναι δε χαρακτηριστικό τού μεν φιλόκαλου η μεγαλοπρέπεια, του δε καλλωπιστού η επίδειξη. (Μέτρον Άριστον)  Να μη θεωρείς ευτυχία σου την απόκτηση πολλών αγαθών, αλλά την καλή χρήση των υπαρχόντων. Προσπάθησε να κάνεις τον πλούτο χρήσιμα πράγματα και κτήματα... ...Τίμα την υπάρχουσα περιουσία δια δύο λόγους, 1) για να μπορείς αν χρειαστεί να πληρώσεις μεγάλο πρόστιμο και 2) για να βοηθήσεις εκλεκτό φίλο, όταν δυστυχήσει· όσον αφορά δε την υπόλοιπη ζωή να μην αγαπάς την περιουσία υπερβολικά, αλλά μέτρια. Να αρκείσαι στα παρόντα, να ζητάς όμως τα άριστα. Για κανενός την συμφορά να μην χαίρεσαι· γιατί η τύχη είναι κοινή σε όλους και το μέλλον αόρατο (Κοινή γαρ η τύχη και το μέλλον αόρατο)....... Θα είσαι δε καταδεκτικός, αν δεν είσαι δύστροπος, ούτε δυσάρεστος, ούτε φιλόνικος προς όλους και εάν δεν ανταποκρίνεσαι με τραχύτητα στους θυμούς εκείνων, οι οποίοι σε πλησιάζουν, έστω και αν η οργή τους είναι άδικη, αλλά όταν μεν αυτοί θυμώνουν, συ να υποχωρείς, όταν δε παύσει η οργή τους, να τους  επιπλήττεις.

Να μην σπουδαιολογείς για γελοία πράγματα και να μη χαίρεσαι για γελοία πράγματα σε σπουδαίες περιστάσεις· γιατί το παράκαιρο, το εκτός τόπου και χρόνου δηλαδή είναι λυπηρό σε όλες τις περιστάσεις. ... Ούτε να είσαι φιλοκατήγορος γιατί είναι βαρύ πράγμα, ούτε να αρέσκεσαι να κάνεις διαρκώς παρατηρήσεις, γιατί αυτό είναι ερεθιστικό για όλους.....

... Να είσαι μεν μεγαλόψυχος ως αθάνατος και να απολαμβάνεις τα υπάρχοντα αγαθά με σύνεση ως θνητός....

... Όταν σκέπτεσαι, να χρησιμοποιείς τα περασμένα, ως παραδείγματα για τα μέλλοντα, γιατί το μέλλον ευκολότατα διαγνώνεται από το φανερό. Να σκέπτεσαι μεν με βραδύτητα, να εκτελείς όμως γρήγορα τις αποφάσεις σου. Έχε δε υπ’ όψιν σου, ότι είναι άριστον πράγμα να λαμβάνουμε από τους θεούς μεν ευτυχία, από εμάς δε τους ίδιους την καλή σκέψη.  

Να πιστεύεις ότι κανένα από τα ανθρώπινα δεν είναι ασφαλές, κ’ έτσι, ούτε όταν ευτυχείς θα χαίρεσαι υπερβολικά, ούτε όταν δυστυχείς θα καταθλίβεσαι υπερβολικά (Αλύπως βίου).

Είναι κατάλληλο να μιλάς σε δύο περιστάσεις, αν πρόκειται για εκείνα τα οποία γνωρίζεις καλά, ή για εκείνα, τα οποία είναι ανάγκη να πεις, γιατί μόνο σε αυτές τις δύο περιπτώσεις ο λόγος είναι καλύτερος από την σιωπή, στις άλλες δε περιπτώσεις προτιμότερο να σιωπά κανείς παρά να μιλά (Κρείττον του λαλείν το σιγάν).  

... Τέλος γνωρίζω ότι πολλά από τα γραφόμενα δεν ταιριάζουν στην τωρινή σου ηλικία, αλλά προτίμησα με το ίδιο γράμμα να σου δώσω συγχρόνως συμβουλές για το παρόν και να σου αφήσω οδηγίες για τον μέλλον, γιατί την μεν χρησιμότητά τους θα την γνωρίσεις εύκολα, δύσκολα όμως θα βρεις ένα σύμβουλο που να σε ευνοεί· για να μη ζητάς λοιπόν τα υπόλοιπα από άλλον, αλλά να τα εξάγεις αυτά από εδώ ως από ένα ταμείο, θεωρώ ότι πρέπει να μη παραλείψω τίποτε από όσα έχω να σου συμβουλέψω. ..  

... Εάν αυτά μεταχειρίζεσαι ως παραδείγματα, πρέπει να επιθυμείς την καλοκαγαθία και να μη μένεις σταθερός μόνο σε αυτά που σου είπα, αλλά και των ποιητών τα άριστα να μαθαίνεις και να διαβάζεις των άλλων σοφών, ό,τι χρήσιμο έχουν πει· γιατί καθώς βλέπουμε την μέλισσα να κάθεται σε όλα τα λουλούδια, να παίρνει όμως τα άριστα από το καθένα, έτσι πρέπει και αυτοί που επιθυμούν να μορφωθούν, να τα δοκιμάζουν μεν όλα, από παντού όμως να μαζεύουν τα χρήσιμα γιατί θα μπορούσε κανείς με αυτή την επιμέλεια να κατανικήσει ακόμα και τα φυσικά ελαττώματα...»

 

Γέμα Τζαμαλούκα-Αργείτου

Δρ. Κοινωνική Ψυχολόγος – Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας