Ο άγιος της φτώχειας, της ειρήνης και της φύσης που πέρασε τα σύνορα των δογμάτων και άφησε το αποτύπωμά του στην Κρήτη, τη βυζαντινή τέχνη και την ελληνική λογοτεχνία.
Οκτώ αιώνες μετά τον θάνατό του, ο Φραγκίσκος της Ασίζης εξακολουθεί να βρίσκεται ανάμεσα στις πιο αναγνωρίσιμες μορφές του χριστιανικού κόσμου. Δεν είναι μόνο ο άγιος της φτώχειας και της ταπεινότητας. Είναι ο άνθρωπος που μίλησε για την ειρήνη, τη συμφιλίωση, τη φύση και όλα τα δημιουργήματα με έναν τρόπο που ξεπέρασε τα όρια της εποχής του.
Στις 3 Οκτωβρίου 2026 συμπληρώνονται 800 χρόνια από τον θάνατό του. Ο Φραγκίσκος πέθανε τη νύχτα μεταξύ 3 και 4 Οκτωβρίου 1226, στην Ασίζη της Ούμπριας, σε ηλικία περίπου 44 ετών. Είχε γεννηθεί στην ίδια πόλη το 1181 ή το 1182, σε μια εποχή βαθιών κοινωνικών και θρησκευτικών μεταβολών στην Ευρώπη.
Η μνήμη του, ωστόσο, δεν έμεινε στην Ασίζη. Μέσα σε λίγα χρόνια ταξίδεψε σε ολόκληρη την Ευρώπη και έφτασε στην Κρήτη, όπου η παρουσία του απέκτησε μια ιδιαίτερη διάσταση: η μορφή ενός καθολικού αγίου πέρασε ακόμη και μέσα στην τέχνη των ορθόδοξων εκκλησιών.
Ο Φραγκίσκος γεννήθηκε ως Giovanni di Pietro di Bernardone, γιος εύπορου εμπόρου υφασμάτων. Η νεανική του ζωή δεν προμήνυε τον ασκητή που θα γινόταν αργότερα. Νεανικές φιλοδοξίες, κοινωνική ζωή και όνειρα για μια διαφορετική πορεία προηγήθηκαν της βαθιάς πνευματικής μεταστροφής του.
Σταδιακά εγκατέλειψε τον πλούτο και επέλεξε τη ζωή της απόλυτης φτώχειας. Γύρω από αυτή την επιλογή δημιουργήθηκε η αδελφότητα που εξελίχθηκε στο Τάγμα των Φραγκισκανών.
Ο Φραγκίσκος δεν αναζήτησε την απομόνωση μόνο για τον εαυτό του. Περιπλανήθηκε, κήρυξε, συνάντησε ανθρώπους διαφορετικών θρησκευτικών πεποιθήσεων και προσπάθησε να μετατρέψει την πίστη σε πράξη ειρήνης και αδελφοσύνης.
Το 1219, κατά τη διάρκεια της Πέμπτης Σταυροφορίας, ταξίδεψε στην Αίγυπτο, όπου συναντήθηκε με τον σουλτάνο Μαλίκ αλ-Καμίλ. Η συνάντηση αυτή έχει μείνει ως ένα από τα χαρακτηριστικότερα επεισόδια της ζωής του και συνδέθηκε εκ των υστέρων με την εικόνα του Φραγκίσκου ως ανθρώπου του διαλόγου και της ειρήνης.
Ο Φραγκίσκος στην Κρήτη
Η διάδοση του φραγκισκανικού κινήματος υπήρξε γρήγορη. Ο Φραγκίσκος πέθανε το 1226 και μόλις δύο χρόνια αργότερα, το 1228, ανακηρύχθηκε άγιος.
Στην Κρήτη η ανταπόκριση ήταν επίσης πρώιμη. Στον Χάνδακα, το σημερινό Ηράκλειο, μαρτυρείται παρουσία Φραγκισκανών ήδη από το 1242. Η μονή και ο ναός του Αγίου Φραγκίσκου, που οικοδομήθηκαν σε μεταγενέστερη φάση και αποτελούσαν σημαντικό καθολικό μοναστικό συγκρότημα της πόλης, συνδέθηκαν με την ιστορία του βενετοκρατούμενου Χάνδακα.
Το συγκρότημα δεν σώζεται ακέραιο. Τμήματα των καταλοίπων του βρίσκονται στον χώρο όπου σήμερα αναπτύσσεται το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου, θυμίζοντας μια εποχή κατά την οποία η Κρήτη αποτελούσε τόπο συνάντησης διαφορετικών πολιτισμικών και θρησκευτικών παραδόσεων.
Φραγκισκανικές παρουσίες υπήρξαν επίσης στο Ρέθυμνο και στα Χανιά. Οι ναοί και τα μοναστηριακά συγκροτήματα συνδέθηκαν με την ιστορία των πόλεων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, με την ίδια την εξέλιξη των αρχαιολογικών μουσείων τους.
Ένας καθολικός άγιος σε ορθόδοξες εκκλησίες
Η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της παρουσίας του Φραγκίσκου στην Κρήτη βρίσκεται όμως αλλού. Η ευλάβεια προς τον άγιο δεν περιορίστηκε στους καθολικούς πληθυσμούς του νησιού. Η μορφή του εμφανίζεται σε βυζαντινές τοιχογραφίες ορθόδοξων εκκλησιών του 14ου και του 15ου αιώνα.
Η παρουσία του έχει επισημανθεί στην Παναγία Κερά στην Κριτσά, στην Παναγία στο Σκλαβεροχώρι και στον Άγιο Νικόλαο στο Σαμπά. Οι παραστάσεις αυτές αποκτούν ιδιαίτερη σημασία επειδή μαρτυρούν ότι η εικόνα του Φραγκίσκου είχε περάσει τα όρια της δυτικής χριστιανικής παράδοσης.
Έτσι, σύμφωνα με την έρευνα που παρουσιάζεται στο έργο του Σπύρου Γρίμμα Ο Φραγκίσκος στην Ελλάδα, ο Φραγκίσκος αποτελεί μια εξαιρετικά ιδιαίτερη περίπτωση στην ιστορία της χριστιανικής τέχνης στην Κρήτη: ένας άγιος της Καθολικής Εκκλησίας που εικονογραφείται σε ορθόδοξους ναούς.
Υπάρχουν βέβαια και παραστάσεις άλλων δυτικών αγίων στην ελληνική παράδοση, όπως του Αγίου Αντωνίου της Πάδοβας, μαθητή του Φραγκίσκου, κυρίως όμως σε φορητές εικόνες. Η κρητική περίπτωση του Φραγκίσκου παρουσιάζει επομένως ξεχωριστό ενδιαφέρον.
Από την Κρήτη στον Καζαντζάκη
Η μορφή του Φραγκίσκου δεν έμεινε στην εκκλησιαστική ιστορία και την τέχνη. Πέρασε βαθιά και στη νεότερη ελληνική λογοτεχνία. Ο Νίκος Καζαντζάκης γνώρισε τον Φραγκίσκο μέσα από το έργο του Johannes Jørgensen και μετέφρασε στα ελληνικά τη βιογραφία του το 1951. Δύο χρόνια αργότερα, το 1953, έγραψε τον περίφημο «Φτωχούλη του Θεού», ένα από τα σημαντικότερα ελληνικά λογοτεχνικά έργα που εμπνεύστηκαν από τη ζωή του αγίου.
Για τον Καζαντζάκη, ο Φραγκίσκος γίνεται κάτι περισσότερο από ιστορικό πρόσωπο. Είναι ένας άνθρωπος που συγκρούεται με τον κόσμο, με το σώμα, με την ύλη και με τον ίδιο του τον εαυτό, αναζητώντας την απόλυτη ελευθερία.
Η παρουσία του Φραγκίσκου στην ελληνική γραμματεία είναι ευρύτερη. Ο Κρητικός ποιητής Ανδρέας Σκλέντζας, καθολικός ιερέας που έζησε στον Χάνδακα στα τέλη του 15ου αιώνα, συνέθεσε ύμνο στον Άγιο Φραγκίσκο, μία από τις παλαιότερες ελληνικές αναφορές στη μορφή του.
Στη νεότερη ποίηση, ο Φραγκίσκος εμφανίζεται στον Οδυσσέα Ελύτη, στη συλλογή Μαρία Νεφέλη, αλλά και σε έργα του Νικηφόρου Βρεττάκου, του Γιάννη Ρίτσου και του Φώτη Κόντογλου. Ο τελευταίος δημοσίευσε το κείμενο «Ο Άγιος Φραγκίσκος. Ο φτωχός ζητιάνος από την Ασσίζη».
Η παρουσία του αγίου στη λογοτεχνία δείχνει ότι η μορφή του μπορούσε να μεταφραστεί σε διαφορετικές γλώσσες και ιδεολογικές αναζητήσεις: από την πίστη μέχρι την οικολογία, από την κοινωνική δικαιοσύνη μέχρι την εσωτερική ελευθερία.
Το όνομα που έμεινε στην Κρήτη
Η επίδραση του Φραγκίσκου στην Κρήτη δεν περιορίστηκε στις εκκλησίες και στις τοιχογραφίες. Το όνομά του έγινε δημοφιλές και πέρασε στην τοπική ονοματολογία με διαφορετικές μορφές: Φραντζέσκος, Φραγκιός, Φραγκής, Φραγκιάς. Από αυτή την παράδοση επιβιώνουν μέχρι σήμερα επώνυμα όπως Φραντζέσκος, Φραντζεσκάκης, Φραγκισκάκης και Φραντζικινάκης. Η γλωσσική αυτή συνέχεια είναι ένα ακόμη ίχνος της παρουσίας του αγίου στην Κρήτη.
Ο Φραγκίσκος και η εικόνα του αγίου
Η αρχαιότερη γνωστή απεικόνιση του Αγίου Φραγκίσκου συνδέεται με το ιερό σπήλαιο στο Σουμπιάκο της Ιταλίας, όπου η μορφή του αποτυπώθηκε όσο ακόμη ζούσε. Ίσως γι' αυτό η μορφή του παραμένει τόσο ανθρώπινη. Δεν είναι μόνο ο ιδρυτής ενός μεγάλου τάγματος ή ο άγιος που μίλησε για την απόλυτη φτώχεια. Είναι ένας άνθρωπος που επέλεξε να ζήσει διαφορετικά και, μέσα από αυτή την επιλογή, επηρέασε την τέχνη, τη λογοτεχνία και την κοινωνία.
Οκτώ αιώνες μετά τον θάνατό του, ο δρόμος του Φραγκίσκου από την Ασίζη στην Κρήτη, από τις φραγκισκανικές μονές στις βυζαντινές τοιχογραφίες και από εκεί στον Καζαντζάκη και τη νεότερη ελληνική ποίηση, μοιάζει με έναν δρόμο που δεν χωρίζεται από σύνορα.
Είναι ένας δρόμος πάνω στον οποίο συναντώνται Ανατολή και Δύση, καθολικοί και ορθόδοξοι, ιστορία και λογοτεχνία. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη παρακαταθήκη του Φραγκίσκου: ότι η μορφή του μπόρεσε να περάσει από διαφορετικούς κόσμους χωρίς να χάσει την ουσία της — την αναζήτηση μιας ζωής απαλλαγμένης από την υπερβολή, πιο κοντά στον άνθρωπο, στη φύση και στην ειρήνη.
Κων/νος Χ.Τζιαμπάσης, αρχαιολόγος
Δημοσίευση σχολίου