«Τι γράμματα σου έμαθαν στο σχολείο;» ρωτούσαν άλλοτε οι παππούδες τα εγγόνια τους. Δεν ήταν μια αφελής ερώτηση. Ήταν μια ερώτηση φορτισμένη με την εμπειρία μιας εποχής όπου το σχολείο είχε συγκεκριμένο ρόλο: να μορφώνει. Να δίνει τα βασικά εργαλεία ζωής. Να εξοπλίζει τον νέο άνθρωπο με γνώσεις, κρίση και κοινωνική συνείδηση. Γι’ αυτό και το απολυτήριο του σχολείου λειτουργούσε ως πραγματικό διαβατήριο για την εργασία και την κοινωνική ένταξη.
Σήμερα, το Εθνικό Απολυτήριο δεν έχει την ίδια βαρύτητα. Ακριβέστερα, δεν έχει σχεδόν καμία αξία. Και αυτό δεν αποτελεί απλώς μια πολιτική διαπίστωση, είναι μια σιωπηρή κοινωνική παραδοχή. Το γνωρίζουν οι γονείς, το βιώνουν οι μαθητές, το παραδέχονται οι εκπαιδευτικοί, το αγνοεί επιδεικτικά η αγορά εργασίας. Το λύκειο έχει πάψει να θεωρείται ολοκληρωμένος εκπαιδευτικός κύκλος. Έχει μετατραπεί σε έναν προθάλαμο εξετάσεων, σε έναν χώρο αναμονής για κάτι «σημαντικότερο» που βρίσκεται αλλού.
Το λύκειο ως χαμένος κρίκος της δημόσιας εκπαίδευσης
Η κρίση του Εθνικού Απολυτηρίου είναι στην πραγματικότητα η κρίση του ίδιου του λυκείου. Ενός επιπέδου της δημόσιας εκπαίδευσης που έχει χάσει την αυτοτέλειά του, τον παιδαγωγικό του ρόλο και την κοινωνική του νομιμοποίηση. Οι μαθητές δεν πηγαίνουν στο σχολείο για να μάθουν, αλλά για να προετοιμαστούν για τις εξετάσεις. Τα φροντιστήρια λειτουργούν ως παράλληλο –και συχνά κυρίαρχο– σύστημα παιδείας, επιβεβαιώνοντας τις κοινωνικές ανισότητες.
Αυτό δεν είναι τυχαίο. Είναι το αποτέλεσμα μιας μακρόχρονης πολιτικής επιλογής που αντιμετώπισε την Παιδεία όχι ως κοινωνικό δικαίωμα, αλλά ως μηχανισμό επιλογής «ικανών» και «ανίκανων». Το σχολείο έπαψε να είναι χώρος καλλιέργειας υπεύθυνων πολιτών και μετατράπηκε σε φίλτρο. Και το Εθνικό Απολυτήριο, αντί να πιστοποιεί γνώση και ωριμότητα, κατέληξε ένα τυπικό χαρτί χωρίς αντίκρισμα.
Σχολείο πολιτών ή σχολείο υποψηφίων;
Η συζήτηση που ανοίγει για το Εθνικό Απολυτήριο –όσο κι αν προέρχεται από κυβερνητική πρωτοβουλία– θέτει ένα βαθιά πολιτικό ερώτημα: τι σχολείο θέλουμε; Ένα σχολείο που διαμορφώνει ενεργούς, σκεπτόμενους πολίτες ή ένα σχολείο που παράγει διαρκώς υποψηφίους για εξετάσεις;
Για δεκαετίες, το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα σχεδιάζεται με την αφελή και κοινωνικά άδικη παραδοχή ότι «όλοι πρέπει να πάνε πανεπιστήμιο». Δεν πάνε. Ούτε χρειάζεται. Όταν η πανεπιστημιακή εκπαίδευση αντιμετωπίζεται ως μονόδρομος κοινωνικής ανέλιξης, τότε υποβαθμίζονται όλες οι άλλες μορφές γνώσης και εργασίας. Και τελικά υποβαθμίζεται και το ίδιο το πανεπιστήμιο.
Η τεχνική και επαγγελματική εκπαίδευση δεν είναι λύση ανάγκης, ούτε επιλογή δεύτερης κατηγορίας. Είναι διαφορετική διαδρομή. Και ένα σοβαρό λύκειο οφείλει να παρουσιάζει αυτές τις διαδρομές ισότιμα, χωρίς κοινωνικά στερεότυπα και ταξικούς αποκλεισμούς.
Το Εθνικό Απολυτήριο ως εργαλείο κοινωνικής δικαιοσύνης
Ένα πραγματικά ουσιαστικό Εθνικό Απολυτήριο θα έπρεπε να πιστοποιεί κάτι περισσότερο από βαθμούς. Θα έπρεπε να αποτυπώνει δεξιότητες, κριτική σκέψη, βασικές γνώσεις επιστημών, ανθρωπιστικών σπουδών και κοινωνικής αγωγής. Να συνδέεται με πιστοποιήσεις, με επαγγελματικό προσανατολισμό, με την ενήλικη ζωή.
Από μια άλλη σκοπιά, το ζήτημα δεν είναι τεχνικό. Είναι βαθιά κοινωνικό. Γιατί ένα σχολείο που λειτουργεί αποκλειστικά ως εξεταστικό κέντρο αναπαράγει ανισότητες. Όσοι έχουν οικονομικούς πόρους αγοράζουν χρόνο, στήριξη και προετοιμασία. Όσοι δεν έχουν, μένουν πίσω. Και το κράτος παρακολουθεί, συχνά αμήχανα, συχνά αδιάφορα.
Μεταρρύθμιση με διάρκεια, όχι εκπαιδευτικά «πυροτεχνήματα»
Το γεγονός ότι η συζήτηση για το Εθνικό Απολυτήριο ανοίγει χωρίς αιφνιδιασμούς, με χρονοδιάγραμμα και χωρίς να αφορά τους σημερινούς μαθητές, είναι θετικό. Όχι όμως επαρκές. Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση δεν μπορεί να είναι ούτε επικοινωνιακό εργαλείο ούτε αντικείμενο κομματικής αντιπαράθεσης.
Η Παιδεία δεν αντέχει άλλες μεταρρυθμίσεις-εξπρές. Δεν αντέχει αλλαγές που ακυρώνονται με τον επόμενο εκλογικό κύκλο. Χρειάζεται διάρκεια, συνέχεια και –κυρίως– ευρύτερες κοινωνικές και πολιτικές συναινέσεις. Γιατί το σχολείο δεν είναι λάφυρο κυβερνητικών θητειών. Είναι ο χώρος όπου η κοινωνία επενδύει στο μέλλον της.
Αν δεν αλλάξει το λύκειο, δεν σώζεται ούτε το πανεπιστήμιο
Αν το λύκειο παραμείνει υποβαθμισμένο και απαξιωμένο, το ίδιο θα συμβεί –αναπόφευκτα– και με την ανώτατη εκπαίδευση. Τα πανεπιστήμια δεν μπορούν να διορθώσουν μόνα τους τις αδυναμίες ενός σχολείου που απέτυχε να μορφώσει. Και όμως, στο παρελθόν, από αυτά τα πανεπιστήμια βγήκαν οι πραγματικά «γραμματιζούμενοι». Άνθρωποι που σήκωσαν τη χώρα σε δύσκολους καιρούς, όχι επειδή είχαν απλώς τίτλους, αλλά επειδή είχαν παιδεία.
Το ερώτημα λοιπόν επιστρέφει, επίμονο και πολιτικό: τι γράμματα θέλουμε να μαθαίνουν τα παιδιά στο σχολείο; Αν δεν το απαντήσουμε συλλογικά, το Εθνικό Απολυτήριο θα παραμείνει ένα άδειο χαρτί. Και η Παιδεία μια ακόμη χαμένη ευκαιρία.
Δημοσίευση σχολίου