Ξενία Ναυπλίου: Όταν το Υπουργείο Πολιτισμού αποσύρει την προστασία από τη μνήμη

 

Η απόφαση του Κεντρικού Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων (ΚΣΝΜ) να απορρίψει τον χαρακτηρισμό του Ξενία Ναυπλίου ως νεότερου μνημείου δεν είναι μια απλή τεχνική γνωμοδότηση. Είναι μια βαθιά πολιτική πράξη με σοβαρό θεσμικό αποτύπωμα, η οποία εκθέτει τον τρόπο με τον οποίο το Υπουργείο Πολιτισμού αντιλαμβάνεται –ή αδυνατεί να αντιληφθεί– τη νεότερη πολιτιστική κληρονομιά της χώρας.

Ένα εμβληματικό κτήριο του ελληνικού μοντερνισμού, σε προνομιακή θέση στην Ακροναυπλία, εντός ιστορικού, αρχαιολογικού και περιβαλλοντικά προστατευόμενου τοπίου, μένει πλέον χωρίς καμία ουσιαστική νομική προστασία. Και αυτό όχι λόγω άγνοιας της αξίας του, αλλά παρά την πλήρη τεκμηρίωσή της.

 

Το Ξενία Ναυπλίου και η αρχιτεκτονική του αξία

Το Ξενία Ναυπλίου, έργο του αρχιτέκτονα Ιωάννη Τριανταφυλλίδη και ένα από τα πρώτα ξενοδοχεία του προγράμματος Ξενία του ΕΟΤ, σχεδιάστηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1950 υπό την εποπτεία του Άρη Κωνσταντινίδη. Αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα του ελληνικού μοντερνισμού, όχι ως αφηρημένη αισθητική τάση, αλλά ως συνειδητή αρχιτεκτονική στάση απέναντι στο τοπίο, την ιστορία και τη λειτουργία.

Φωτογραφία | Ξενία -ΕΟΤ

Η οριζόντια ανάπτυξη του κτηρίου, η καθαρότητα των γεωμετρικών μορφών, η αξιοποίηση της πιλοτής, η ρυθμική επανάληψη των ανοιγμάτων και η σαφής σχέση εσωτερικού και εξωτερικού χώρου δεν αποτελούν απλώς μορφολογικά στοιχεία. Συνιστούν βασικές αρχές μιας αρχιτεκτονικής που επιδίωκε να συνομιλεί με το φυσικό και ιστορικό περιβάλλον, όχι να το υποκαθιστά.

Φωτογραφία | Ξενία -ΕΟΤ

Η ένταξή του στον οχυρωματικό ιστό της Ακροναυπλίας και η αξιοποίηση της γεωμορφολογίας του εδάφους αποδεικνύουν έναν σχεδιασμό που λαμβάνει σοβαρά υπόψη τη διαχρονία του τόπου. Πρόκειται για αρχιτεκτονική με σαφή πολιτισμική πρόθεση.

Η απόφαση του ΚΣΝΜ και τα ερωτήματα που γεννά

Φωτογραφία | Ξενία -ΕΟΤ

Παρά τα παραπάνω, το ΚΣΝΜ έκρινε ότι το κτήριο «δεν διαθέτει ιδιαιτέρως αξιόλογα αρχιτεκτονικά και μορφολογικά χαρακτηριστικά», απορρίπτοντας ακόμη και τη θετική εισήγηση της αρμόδιας Υπηρεσίας Νεωτέρων Μνημείων και Τεχνικών Έργων.

Το ερώτημα είναι αναπόφευκτο:

Ποια είναι, τελικά, τα κριτήρια με τα οποία το Υπουργείο Πολιτισμού αναγνωρίζει τη νεότερη αρχιτεκτονική κληρονομιά;

Και ακόμη σοβαρότερα: εφαρμόζονται τα κριτήρια αυτά με συνέπεια ή κατά περίπτωση;

Φωτογραφία | Ξενία -ΕΟΤ

Η απόφαση αυτή δεν φαίνεται να βασίζεται σε επιστημονική αμφισβήτηση της αξίας του κτηρίου, αλλά σε μια στενή και αποσπασματική ερμηνεία του νόμου, η οποία αγνοεί τη διεθνή πρακτική και τη σύγχρονη επιστημονική αντίληψη για την προστασία της αρχιτεκτονικής του 20ού αιώνα.

Θεσμική ευθύνη και διοικητική υποκρισία

Η στάση του ΥΠΠΟ και του ΚΣΝΜ καθίσταται ακόμη πιο προβληματική αν εξεταστεί σε συνδυασμό με την πορεία εγκατάλειψης του Ξενία Ναυπλίου. Για περισσότερα από είκοσι πέντε χρόνια, το κτήριο αφέθηκε στη φθορά, μέσα από αποτυχημένες μισθώσεις, ανεκπλήρωτες συμβατικές υποχρεώσεις και απουσία ουσιαστικού ελέγχου από το Δημόσιο.

Σήμερα, το ίδιο το κράτος επικαλείται την κακή κατάσταση του κτηρίου –κατάσταση που το ίδιο επέτρεψε– ως έμμεσο επιχείρημα για τη μη προστασία του. Πρόκειται για έναν φαύλο κύκλο θεσμικής υποκρισίας: πρώτα εγκαταλείπουμε, έπειτα επικαλούμαστε την εγκατάλειψη για να αποσύρουμε κάθε υποχρέωση προστασίας.

Η μη έκδοση υπουργικής απόφασης στο παρελθόν, η διαχρονική αναβλητικότητα και η απουσία στρατηγικής για τα Ξενία ως σύνολο αποκαλύπτουν ένα κράτος που δεν αποτυγχάνει τυχαία, αλλά συστηματικά.

Νεότερη κληρονομιά: το διαρκές «παράπλευρο θύμα»

Η υπόθεση του Ξενία Ναυπλίου δεν είναι μεμονωμένη. Αντίθετα, εντάσσεται σε ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο απαξίωσης της νεότερης πολιτιστικής κληρονομιάς, η οποία αντιμετωπίζεται ως λιγότερο «επείγουσα», λιγότερο «αυθεντική» ή λιγότερο «αξιόλογη» από τα αρχαία μνημεία.

Ωστόσο, η αρχιτεκτονική του 20ού αιώνα αποτελεί πλέον αναπόσπαστο τμήμα της ιστορικής διαστρωμάτωσης του ελληνικού χώρου. Η αποσπασματική προστασία και η απουσία συνολικής πολιτικής δεν συνιστούν ουδετερότητα, συνιστούν ενεργή επιλογή απώλειας.

Το πραγματικό διακύβευμα

Η απόρριψη του χαρακτηρισμού του Ξενία Ναυπλίου ανοίγει τον δρόμο όχι απλώς για την αλλοίωση, αλλά ακόμη και για την κατεδάφισή του. Και μαζί με το κτήριο, κινδυνεύει να χαθεί ένα κρίσιμο τεκμήριο της μεταπολεμικής ιστορίας, του τουριστικού σχεδιασμού και της αρχιτεκτονικής σκέψης στην Ελλάδα.

Το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι ένα παλιό ξενοδοχείο. Είναι η αξιοπιστία των θεσμών προστασίας, η επιστημονική συνέπεια του Υπουργείου Πολιτισμού και η ίδια η έννοια της πολιτιστικής μνήμης.

Αν η πολιτεία δεν μπορεί να προστατεύσει ούτε καν ένα εμβληματικό Ξενία, πλήρως τεκμηριωμένο και διεθνώς αναγνωρίσιμο ως αρχιτεκτονική αξία, τότε το ερώτημα δεν αφορά πλέον το Ναύπλιο. Αφορά το μέλλον της νεότερης κληρονομιάς στο σύνολό της.

Κωνσταντίνος Χ.Τζιαμπάση

αρχαιολόγος